Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 8

Devanagari script

कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा सर्वाणि यो नृत्यति भूरिलीलः । स कालरुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादिभीतेरखिलाच्च तापात्

Transliteration

kalpāvasāne bhuvanāni dagdhvā sarvāṇi yo nṛtyati bhūrilīlaḥ | sa kālarudro'vatu māṃ davāgnervātyādibhīterakhilācca tāpāt

Translation

کَلپ کے اختتام پر جو سب جہانوں کو جلا کر عظیم لیلا میں رقص کرتا ہے، وہی کالرُدر مجھے جنگل کی آگ، تند و تیز آندھیوں جیسے خوف، اور ہر طرح کی جلانے والی تپش و آفت سے بچائے۔

Word by Word

• कल्प-अवसाने: at the end of the aeon
• कल्प-अवसाने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक) + अवसान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कल्पस्य अवसाने) — Locative singular

• भुवनानि: worlds
• भुवनानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन — Accusative plural

• दग्ध्वा: having burnt
• दग्ध्वा: Kriya (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया — having burnt

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषणम् (भुवनानि) — Accusative plural adjective

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Relative pronoun, nominative singular

• नृत्यति: dances
• नृत्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नृत् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — he dances

• भूरि-लीलः: of abundant play (many-sporting)
• भूरि-लीलः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भूरि (अव्यय/प्रातिपदिक) + लीला (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (भूरिः लीलाः यस्य/भूरिलीलः) — Nominative singular adjective (epithet)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — Demonstrative pronoun

• काल-रुद्रः: Kālarudra
• काल-रुद्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः — Nominative singular (name/epithet)

• अवतु: may (he) protect
• अवतु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/benedictive sense), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — may he protect

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया (2nd), एकवचन — Accusative singular

• दव-अग्नेः: from the forest-fire
• दव-अग्नेः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: दव (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; तत्पुरुषः — Ablative singular (from forest-fire)

• वात्य-आदि-भीतेः: from fear of storms and the like
• वात्य-आदि-भीतेः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वात्य (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + भीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; तत्पुरुषः (वात्यादिभ्यः भीतिः) — Ablative singular

• अखिलात्: from all
• अखिलात्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; विशेषणम् (तापात्) — Ablative singular adjective

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• तापात्: from heat/affliction
• तापात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ताप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन — Ablative singular

Speaker

Anonymous Purāṇic narrator (kavaca invocation of Kālarudra)

Visual Art Cues

Scene: Pralaya tableau: worlds aflame; Kālarudra dances (tāṇḍava) amid swirling smoke and wind; the devotee seeks shelter as forest-fire and tempest approach.

Characters & Entities

• Kālarudra
• Rudra
• Kalpa (aeon)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The same Lord who dissolves worlds as Time is also compassionate protection from calamity and inner burning.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is mentioned; the verse is cosmic and protective rather than geographical.

What ritualistic prescription is mentioned?

A protective invocation (kavaca) to Kālarudra for safety from fire, storms, and all forms of suffering.