Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 20

Devanagari script

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

Transliteration

guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā | sa dvinetraṃ hareścakṣuḥ sahasranayanādhikam

Translation

وِترہ کا قاتل (اِندر) نے اپنے ہزار آنکھوں سے گرو کو ابھارا۔ تب ہری کی دو آنکھوں والی نگاہ، ہزار آنکھوں والے کی شان کے آگے کم ٹھہری۔

Word by Word

• गुरुम्: the teacher (Bṛhaspati)
• गुरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया)

• नेत्रसहस्रेण: with a thousand eyes
• नेत्रसहस्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नेत्र-सहस्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया (3rd/तृतीया); समास-विग्रहः: नेत्राणां सहस्रम् (a thousand eyes)

• प्रेरयामास: sent / urged
• प्रेरयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-ईर्/प्रेर् (√ईर्/√इर्; प्रेरयति इति णिच्-धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वृत्रहा: Vṛtra-slayer (Indra)
• वृत्रहा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृत्र-हन् (प्रातिपदिक; उपपद-समास)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (1st/प्रथमा); विग्रहः: वृत्रं हन्ति इति (slayer of Vṛtra)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (1st/प्रथमा)

• द्विनेत्रम्: two-eyed
• द्विनेत्रम्: Karma (Object complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि-नेत्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया); ‘चक्षुः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्; विग्रहः: द्वे नेत्रे यस्य तत् (two-eyed)

• हरेः: of Hari (Viṣṇu)
• हरेः: Shashthi-Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, षष्ठी (6th/षष्ठी)

• चक्षुः: eye
• चक्षुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया)

• सहस्रनयनाधिकम्: exceeding a thousand eyes
• सहस्रनयनाधिकम्: Karma (Object complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सहस्र-नयन-अधिक (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया); ‘चक्षुः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्; विग्रहः: सहस्रं नयनानि, तेषाम् अधिकम् (exceeding a thousand eyes)

Speaker

Narrator (contextual; reports Indra’s action)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A celestial court scene: Indra, radiant and many-eyed in iconographic suggestion, urgently gestures toward a venerable guru; nearby, Hari’s calm two-eyed gaze contrasts with Indra’s thousand-eyed intensity.

Characters & Entities

• Indra (Vṛtrahā)
• Hari (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In dharmic crises, initiative and earnest appeal to higher guidance are praised; leadership arises through responsibility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly praised in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.