Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ | pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata | tāni sarvāṇi jānīyādgaurgavyaṃ tena pāvanam

گندھرو، اپسرائیں اور ناگ اس کے کھروں کی نوکوں پر مقیم ہیں۔ اے بھارت، زمین پر سمندروں سے گھری جتنی بھی تیرتھ ہیں، انہیں سب گائے ہی میں موجود جان؛ اسی لیے گائے سے نکلنے والی ہر چیز پاک کرنے والی ہے۔

गन्धर्वाःGandharvas
गन्धर्वाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
अप्सरसःApsarases
अप्सरसः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअप्सरस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
नागाःNāgas
नागाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
खुराग्रेषुon the tips of the hooves
खुराग्रेषु:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootखुर (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (खुरस्य अग्रे)
व्यवस्थिताःare stationed
व्यवस्थिताः:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समनाधिकरण)
TypeAdjective
Rootवि + अव + √स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
सागरान्तायाम्bounded by the ocean
सागरान्तायाम्:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसागर (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सागरः अन्तः यस्याः)
यानिwhich (things)
यानि:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), बहुवचन; सर्वनाम
तीर्थानिholy places
तीर्थानि:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), बहुवचन
भारतO Bhārata
भारत:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभारत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन
तानिthose
तानि:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; सर्वनाम
सर्वाणिall
सर्वाणि:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
जानीयात्should know
जानीयात्:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√ज्ञा (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
गौःthe cow
गौः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
गव्यम्cow-product; derived from cow
गव्यम्:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate noun/समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootगव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तेनby that; thereby
तेन:
Karana (Instrument/Means/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
पावनम्purifying
पावनम्:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समनाधिकरण)
TypeAdjective
Rootपावन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Śrī Mārkaṇḍeya (deduced from nearby dialogue context)

Tirtha: Go (as sarva-tīrtha-ādhāra)

Type: kshetra

Listener: Yudhiṣṭhira (Bhārata)

Scene: A majestic cow stands with luminous hoof-tips where Gandharvas, Apsarases, and Nāgas appear as tiny divine beings; around her, miniature icons of famous tirthas encircle the earth, implying their presence within her.

G
Gandharvas
A
Apsarases
N
Nāgas
T
Tīrthas
B
Bhārata (Yudhiṣṭhira)

FAQs

Sacred geography culminates in a portable sanctity: the cow is portrayed as containing all tīrthas, making service to her a concentrated form of merit.

All tīrthas collectively are invoked; the verse universalizes pilgrimage-merit through Gau-māhātmya.

An implied endorsement of using and honoring gavya (cow-derived substances) as purifying, grounded in their tīrtha-equivalence.