Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 8

Devanagari script

स निशम्य वचस्तस्य उत्थितः परमेश्वरः । समुद्गिरन् स लोकांस्त्रीन् ग्रस्तान् कल्पक्षये तदा

Transliteration

sa niśamya vacastasya utthitaḥ parameśvaraḥ | samudgiran sa lokāṃstrīn grastān kalpakṣaye tadā

Translation

اس کے کلمات سن کر پرمیشور اٹھ کھڑا ہوا؛ اور کلپ کے خاتمے کی پرلے میں جن تینوں لوکوں کو اس نے نگل لیا تھا، انہیں پھر سے باہر نکال کر ظاہر کر دیا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• निशम्य: having heard
• निशम्य: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शम् (धातु) + नि- (उपसर्ग)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (अव्ययभाव), पूर्वकालिक क्रिया (Gerund/absolutive: ‘having heard’)

• वचः: speech / words
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive, Singular)

• उत्थितः: arose / stood up
• उत्थितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + उत्- (उपसर्ग)
• Form: क्त-प्रत्यय (भूतकृदन्त), कर्तरि; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Past active participle; Masculine, Nominative, Singular)

• परमेश्वरः: the Supreme Lord
• परमेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• समुद्गिरन्: uttering / spewing forth
• समुद्गिरन्: Kriya (Concurrent action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गॄ (धातु) + सम्-उद्- (उपसर्ग)
• Form: शतृ-प्रत्यय (वर्तमान कृदन्त), कर्तरि; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Present active participle; Masculine, Nominative, Singular)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); पुनरुक्ति-प्रयोग (resumptive)

• लोकान्: worlds
• लोकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन (Masculine, Accusative, Plural)

• त्रीन्: three
• त्रीन्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण—लोकान् (Masculine, Accusative, Plural)

• ग्रस्तान्: swallowed / engulfed
• ग्रस्तान्: Karma (Object qualifier/कर्म)
• Type: Verb
• Root: ग्रस् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (भूतकृदन्त), कर्मणि/भावे; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (Past passive participle; Masculine, Accusative, Plural)

• कल्पक्षये: at the end of the aeon
• कल्पक्षये: Adhikarana (Time-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्प + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन (Masculine, Locative, Singular)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

Speaker

Unknown (contextual narrator in Revā Khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Sages / audience of tīrtha-kathā

Visual Art Cues

Scene: The Supreme Lord rises from stillness; from His mouth/breath He expels the swallowed three worlds—depicted as three layered spheres or planes emerging from a luminous form over pralaya waters.

Characters & Entities

• Parameśvara
• Śiva
• Three worlds (trailokya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord is both the dissolver and restorer of the cosmos; surrender to Parameśvara brings confidence amid worldly endings and renewals.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is cosmological rather than local; within Revā Khaṇḍa it frames the sacred geography that follows around the Revā (Narmadā) region.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse establishes Śiva’s supreme agency rather than a rite.