Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

सपत्नीकान्नृपश्रेष्ठ चतुर्थ्यङ्गारके व्रते । पत्नीभर्तारसंयुक्तं विद्वांसं श्रोत्रियं द्विजम्

Transliteration

sapatnīkānnṛpaśreṣṭha caturthyaṅgārake vrate | patnībhartārasaṃyuktaṃ vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ dvijam

Translation

اے بہترین بادشاہ! چوتھی تِتھی کے اَنگارک ورت میں، برہمنوں کو اُن کی پتنیوں سمیت—جو عالم، شروتریہ اور دِوِج ہوں—زوجین کی صورت میں عزت دینی چاہیے۔

Word by Word

• सपत्नीकान्: (those) with their wives
• सपत्नीकान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + पत्नी + क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहिः—पत्नी अस्ति येषां ते (with wives)

• नृपश्रेष्ठ: O best of kings
• नृपश्रेष्ठ: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; समासः—नृपाणां श्रेष्ठः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• चतुर्थी: on the fourth (lunar day)
• चतुर्थी: Adhikarana (अधिकरण/temporal)
• Type: Noun
• Root: चतुर्थी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative): चतुर्थ्याम् (here as चतुर्थी)

• अङ्गारके: on Tuesday / on (day of) Aṅgāraka (Mars)
• अङ्गारके: Adhikarana (अधिकरण/temporal)
• Type: Noun
• Root: अङ्गारक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• व्रते: in the vow/observance
• व्रते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• पत्नीभर्तारसंयुक्तम्: accompanied by wife and husband
• पत्नीभर्तारसंयुक्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पत्नी + भर्तृ + संयुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—पत्नीभर्तृभ्यां संयुक्तः (तृतीया-तत्पुरुष)

• विद्वांसम्: a learned man
• विद्वांसम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• श्रोत्रियम्: Veda-trained, orthodox
• श्रोत्रियम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रोत्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• द्विजम्: a Brahmin (twice-born)
• द्विजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator addressing a King (listener implied)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Māṅgaleśvara-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nṛpaśreṣṭha / Pāṇḍunandana (kingly addressee in this passage)

Visual Art Cues

Scene: A vow-day gathering: learned brāhmaṇa couples seated together; the patron-king or pilgrim offers respectful hospitality, water for washing, and dakṣiṇā, under the auspices of Māṅgaleśvara.

Characters & Entities

• Aṅgāraka-vrata
• Caturthī
• Brāhmaṇa (Dvija)
• Śrotriya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Vows become fruitful through respectful support of learned Vedic households; dharma is upheld by honoring qualified recipients.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The vrata instruction belongs to the Māṅgaleśvara tīrtha narrative in Revā-khaṇḍa, though the verse focuses on the vow’s recipients.

What ritualistic prescription is mentioned?

During the Caturthī Aṅgāraka-vrata, honor (and typically feed/gift) learned śrotriya brāhmaṇas along with their wives.