Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 18

Devanagari script

पुनः स्मरति तत्तीर्थं तत्र गत्वा नृपोत्तम । करोडेश्वरमभ्यर्च्य प्राप्नोति परमां गतिम्

Transliteration

punaḥ smarati tattīrthaṃ tatra gatvā nṛpottama | karoḍeśvaramabhyarcya prāpnoti paramāṃ gatim

Translation

اے بہترین بادشاہ! جب وہ پھر اس تیرتھ کو یاد کر کے وہاں جاتا ہے اور کروڈیشور کی ارچنا کرتا ہے تو وہ اعلیٰ ترین گتی کو پا لیتا ہے۔

Word by Word

• पुनः: again
• पुनः: Kala (Temporal/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तौ (again)

• स्मरति: remembers
• स्मरति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying तीर्थम्)

• तीर्थम्: sacred place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Desha (Locative sense/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (there)

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), पूर्वक्रिया (having gone)

• नृपोत्तम: O best of kings
• नृपोत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (उत्तमः नृपः)

• करोडेश्वरम्: Karoḍeśvara (a form of Śiva)
• करोडेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: करोड (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (करोडस्य ईश्वरः)

• अभ्यर्च्य: having worshipped
• अभ्यर्च्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: अभि-√अर्च् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-आदेश)
• Form: ल्यबन्त-अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वक्रिया (having worshipped)

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• परमाम्: supreme
• परमाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying गतिम्)

• गतिम्: state/goal
• गतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Mārkaṇḍeya (explicitly addressing a king: nṛpottama)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Karoḍeśvara-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nṛpottama (best of kings)

Visual Art Cues

Scene: A returned pilgrim-king at Karoḍeśvara: offering bilva, pouring abhiṣeka, lamps blazing; the deity’s grace shown as a radiant ascent or dissolution into light—‘paramā gati’.

Characters & Entities

• Karoḍeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Remembrance, pilgrimage, and devoted worship at a Śaiva tīrtha culminate in the highest spiritual attainment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Karoḍeśvara tīrtha associated with Lord Śiva, in the Revā (Narmadā) region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Smaraṇa (remembering the tīrtha), gamana/yātrā (going there), and abhyarcana (worship) of Karoḍeśvara.