Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 2

Devanagari script

ईश्वर उवाच । भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

Transliteration

īśvara uvāca | bhṛgutuṅgaṃ samāruhya aiśānīṃ diśamāśritaḥ | tapaścacāra vipulaṃ kuṇḍe tatra nṛpottamaḥ

Translation

ایشور نے کہا: بھِرگُتُنگ پر چڑھ کر اور شمال مشرقی سمت (ایشانی) میں پناہ لے کر، اس بہترین بادشاہ نے وہاں مقدس کنڈ کے کنارے عظیم تپسیا کی۔

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• भृगुतुङ्गम्: Bhṛgutunga (a peak/place)
• भृगुतुङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृगु + तुङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भृगोः तुङ्गम्) स्थाननाम

• समारुह्य: having climbed
• समारुह्य: Kriya (Gerundial/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + रुह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), पूर्वकालिक (having ascended)

• ऐशानीम्: northeastern (Īśāna’s)
• ऐशानीम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऐशानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of दिशम्)

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आश्रितः: having resorted to
• आश्रितः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (past participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘आश्रितवान्’ इत्यर्थे

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• चचार: practised/performed
• चचार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• विपुलम्: great/abundant
• विपुलम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of तपः)

• कुण्डे: in the pond/sacred pool
• कुण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• नृपोत्तमः: the best of kings
• नृपोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नृपाणाम् उत्तमः)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhṛgutuṅga-kuṇḍa (as described)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Uttānapāda

Visual Art Cues

Scene: King Citrasena climbs the hill/peak Bhṛgutuṅga, settles in the northeastern quarter, and performs intense austerity beside a sacred pool (kuṇḍa).

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Citrasena
• Bhṛgutuṅga
• Kuṇḍa
• Aiśānī Diśā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage matures into realization through disciplined tapas performed at sanctified places (kuṇḍa/peak) aligned with sacred directions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhṛgutuṅga and a kuṇḍa located there, within the Revā Khaṇḍa sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) undertaken at a kuṇḍa; no specific mantra, dāna, or snāna is stated in this line.