Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 29

Devanagari script

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

Transliteration

paśyanti yānamārūḍhaṃ rāsabhaiśca nṛpottama | saṃvartako mahāvāyuryugāntapratimo mahān

Translation

اے بہترین بادشاہ! انہوں نے اپنے آپ کو گدھوں سے جتی سواری پر سوار دیکھا؛ اور پھر عظیم ‘سمورتک’ ہوا اٹھی، جو یُگ کے اختتام کی آندھی کی مانند نہایت ہیبت ناک تھی۔

Word by Word

• पश्यन्ति: they see
• पश्यन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural)

• यानम्: vehicle
• यानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• आरूढम्: mounted/ascended
• आरूढम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ-रुह् (धातु) → आरूढ (कृदन्त/क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying) यानम्

• रासभैः: by/with donkeys
• रासभैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: रासभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• नृपोत्तम: O best of kings
• नृपोत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: नृपाणाम् उत्तमः); पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/8th), एकवचन

• संवर्तकः: the destroyer/annihilator
• संवर्तकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संवर्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन

• महावायुः: the great wind
• महावायुः: Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा + वायु (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (महान् वायुः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• युगान्तप्रतिमः: like the end of an age
• युगान्तप्रतिमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युगान्त + प्रतिम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: युगान्तस्य प्रतिमः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying) महावायुः

• महान्: mighty
• महान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying) महावायुः

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) speaking to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (contextual)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: A king addressed as ‘nṛpottama’ (best of kings)

Visual Art Cues

Scene: A royal party suddenly perceives itself on a humble cart drawn by asses as a colossal saṃvartaka wind rises, bending trees and darkening the sky—an inversion of status amid cosmic dread.

Characters & Entities

• Saṃvartaka wind
• yugānta (end of age)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic events mirror inner and outer instability; remembering dharma amid ‘yugānta-like’ upheaval is the Purāṇic counsel.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse continues the omen-sequence around Tripura-saṃhāra.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.