Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 6

Devanagari script

अणिवापान्तमासाद्य दक्षिणे नर्मदातटे । तस्थौ यत्र व्रती पार्थ जाबालिः प्राशयंस्तिलान्

Transliteration

aṇivāpāntamāsādya dakṣiṇe narmadātaṭe | tasthau yatra vratī pārtha jābāliḥ prāśayaṃstilān

Translation

اَنیواپ کے کنارے کے آخری حصّے تک پہنچ کر، نرمدا کے جنوبی تٹ پر وہ ٹھہرا—اے پارتھ—جہاں ورت دھاری جابالی تل کھا رہا تھا۔

Word by Word

• अणिवापान्तम्: the end/limit of Aṇivāpa (place-name)
• अणिवापान्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अणिवाप (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: अणिवापस्य अन्तः = अणिवापान्तः

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + सद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), धातु: सद्, उपसर्ग: आ; अर्थ: ‘प्राप्य/गत्वा’

• दक्षिणे: on the southern (side)
• दक्षिणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (singular); विशेषणम् (qualifier)

• नर्मदातटे: on the bank of the Narmadā
• नर्मदातटे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा (प्रातिपदिक) + तट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: नर्मदायाः तटः = नर्मदातटः

• तस्थौ: stood; stayed
• तस्थौ: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular), परस्मैपदम्; धातु: स्था

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location marker/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (relative adverb: where)

• व्रती: the vow-observer; ascetic
• व्रती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्रतिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (singular)

• पार्थ: O Pārtha
• पार्थ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), सम्बोधन विभक्ति (Vocative), एकवचन (singular)

• जाबालिः: Jābāli
• जाबालिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जाबालि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (singular)

• प्राशयन्: eating; consuming
• प्राशयन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्र + अश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; धातु: अश्, उपसर्ग: प्र

• तिलान्: sesame seeds
• तिलान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (plural)

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (to Yudhiṣṭhira)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Aṇivāpa-anta (Revā-tīrtha station)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Pārtha

Visual Art Cues

Scene: On the Narmadā’s southern bank at a marked endpoint, an ascetic (Jābāli) sits in meditation and eats a small portion of sesame; a traveler arrives and pauses respectfully.

Characters & Entities

• Narmadā
• Aṇivāpa
• Jābāli
• Pārtha (Arjuna epithet)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purification is pursued through disciplined vrata and tīrtha-residence, anchored in specific sacred geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The southern Narmadā bank near Aṇivāpa, connected to Tilāda Tīrtha and Jābāli’s sesame-vrata.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observance of a vrata involving tilaprāśana (sesame consumption) at the Narmadā-side sacred location.