Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 12

Devanagari script

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् सप्तजन्मार्जितान्बहून् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण प्रोक्षयेदात्मनस्तनुम्

Transliteration

prāṇāyāmairdaheddoṣān saptajanmārjitānbahūn | āpohiṣṭheti mantreṇa prokṣayedātmanastanum

Translation

پرाणایام کے ذریعے سات جنموں میں جمع ہونے والے بہت سے عیوب جل کر بھسم ہو جاتے ہیں؛ اور ‘آپو ہی شٹھا…’ والے منتر سے اپنے جسم پر جل چھڑک کر تطہیر کرے۔

Word by Word

• प्राणायामैः: by breath-controls
• प्राणायामैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्राणायाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), बहुवचन; समासः प्राण+आयाम (तत्पुरुष)

• दहेत्: should burn/destroy
• दहेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• दोषान्: faults/impurities
• दोषान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/Object), बहुवचन

• सप्त: seven
• सप्त: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्या-विशेषण; (समासे पूर्वपदत्वेन)

• जन्म: birth
• जन्म: Samasa-upapada (Compound member)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिक (समासे)

• आर्जितान्: acquired/accumulated
• आर्जितान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आर्जित (कृदन्त; √अर्ज् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘दोषान्’ इति विशेषण

• बहून्: many
• बहून्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘दोषान्’ इति विशेषण

• आपः: waters
• आपः: Mantra-quotation (मन्त्रपद)
• Type: Noun
• Root: आप् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (बहुवचन-प्रातिपदिक), प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; मन्त्रपद-रूपेण

• हिष्ठा: most beneficial
• हिष्ठा: Mantra-quotation (मन्त्रपद)
• Type: Adjective
• Root: हिष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; मन्त्रपद-रूपेण (आपः इति विशेषण)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: इति-प्रयोगः (quotative particle)

• मन्त्रेण: with the mantra
• मन्त्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• प्रोक्षयेत्: should sprinkle
• प्रोक्षयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+उक्ष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• आत्मनः: of oneself
• आत्मनः: Shashthi-sambandha (Possessor/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), एकवचन

• तनुम्: body
• तनुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तनु (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Revā Khaṇḍa narrative instruction)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: nṛpottama (best of kings)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim at the Narmadā’s edge performs prāṇāyāma, then sprinkles water over head and shoulders while softly reciting ‘Āpo hi ṣṭhā…’; the river glows with sanctity, with simple ascetic paraphernalia nearby.

Characters & Entities

• Prāṇāyāma
• Āpo hi ṣṭhā (mantra)
• Purification

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True tīrtha-purification unites inner discipline (prāṇāyāma) with mantra-based sanctification of the body.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate chapter context includes Sāvitrī-tīrtha within the Revā Khaṇḍa, though this verse emphasizes the rite itself.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform prāṇāyāma for doṣa-kṣaya and do prokṣaṇa (sprinkling) while reciting the “Āpo hi ṣṭhā…” mantra.