Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 7

Devanagari script

तत्रावटं समुद्भूतं धूमावर्तस्ततोऽभवत् । तस्मिन्कुण्डे तु यः स्नानं कृत्वा वै नर्मदाजले

Transliteration

tatrāvaṭaṃ samudbhūtaṃ dhūmāvartastato'bhavat | tasminkuṇḍe tu yaḥ snānaṃ kṛtvā vai narmadājale

Translation

وہاں ایک گڑھا پیدا ہوا اور اسی سے ‘دھُوماورت’ یعنی دھوئیں کا بھنور اٹھا۔ جو کوئی اُس کنڈ میں، نَرمدا کے جل میں، اشنان کرے—

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण); देशवाचक

• अवटम्: a pit/hole
• अवटम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अवट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular

• समुद्भूतम्: arisen/produced
• समुद्भूतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + उद् + भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as adjective to ‘अवटम्’

• धूमावर्तः: a whirl of smoke
• धूमावर्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धूम + आवर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष) = ‘धूमस्य आवर्तः’

• ततः: from there/then
• ततः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण); तस्मात्/ततः = from there/then

• अभवत्: arose/was
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect/past); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन; demonstrative used adjectivally

• कुण्डे: in the pool
• कुण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; locative singular

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/particle); विरोध/विशेषार्थक

• यः: who (he who)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; relative pronoun nominative singular

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; accusative singular

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकालिक क्रिया

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/emphatic particle)

• नर्मदा: of Narmadā
• नर्मदा: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी (6th), एकवचन; genitive singular

• जले: in the water
• जले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन; locative singular

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (to a king, nṛpaśreṣṭha)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhūmāvarta (within the Jvālāsamudbhava-kuṇḍa complex)

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: King (nṛpa)

Visual Art Cues

Scene: A dark, circular eddy on the Narmadā sends up a faint column of mist-like smoke; beside it a small pit and the nearby kuṇḍa, with pilgrims preparing to bathe.

Characters & Entities

• Dhūmāvarta
• Avaṭa
• Kuṇḍa
• Narmadā (Revā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is not only travel—snāna at a divinely-originated tīrtha is a disciplined doorway to purification and higher merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dhūmāvarta tīrtha and its kuṇḍa on/with the Narmadā waters in the Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) in the kuṇḍa with Narmadā water.