Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 10

Devanagari script

न दृश्यते किंचिदहो चराचरं निरग्निचन्द्रार्कमयेऽपि लोके । प्रणष्टनक्षत्रतमोऽन्धकारे प्रशान्तवातास्तमितैकनीडेः

Transliteration

na dṛśyate kiṃcidaho carācaraṃ niragnicandrārkamaye'pi loke | praṇaṣṭanakṣatratamo'ndhakāre praśāntavātāstamitaikanīḍeḥ

Translation

ہائے! اُس عالم میں—جس میں کبھی آگ، چاند اور سورج تھے—کوئی شے، متحرک ہو یا ساکن، دکھائی نہ دیتی تھی۔ ایسے گھپ اندھیرے میں جہاں ستارے بھی مٹ گئے تھے، ہوائیں تھم گئیں اور ہر ٹھکانا گویا ایک ہی خاموش آشیانہ بن کر ساکت ہو گیا۔

Word by Word

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• दृश्यते: is seen/appears
• दृश्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive: 'is seen')

• किंचित्: anything
• किंचित्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अनिश्चितार्थक (indefinite)

• अहो: alas/oh!
• अहो: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अहो (अव्यय)
• Form: अव्यय; विस्मयादिबोधक-निपात (interjection)

• चराचरम्: moving and unmoving (all beings)
• चराचरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (चरं च अचरं च)

• निरग्निचन्द्रार्कमये: in the world devoid of fire, moon, and sun
• निरग्निचन्द्रार्कमये: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: निः (उपसर्ग/अव्यय) + अग्नि (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + अर्क (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: अग्नि-चन्द्र-अर्क-रहितः (निर्-) मयः/मय-सम्बद्धः; लोके-विशेषण

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अप्यर्थक-निपात (even/also)

• लोके: in the world
• लोके: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• प्रणष्टनक्षत्रतमः: darkness in which the stars had vanished
• प्रणष्टनक्षत्रतमः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + नश् (धातु) + क्त (कृदन्त) + नक्षत्र (प्रातिपदिक) + तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष: प्रणष्टानि नक्षत्राणि यस्मिन् तमसि (नक्षत्र-तमः); अन्धकारे-विशेषण

• अन्धकारे: in darkness
• अन्धकारे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्धकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• प्रशान्तवाताः: with winds stilled
• प्रशान्तवाताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + शम् (धातु) + क्त (कृदन्त) + वात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय (प्रशान्ताः वाताः)

• अस्तमितैकनीडेः: of (a state) where the single nest/home had sunk/ceased
• अस्तमितैकनीडेः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: अस्तम् + इ (धातु) + क्त (कृदन्त) + एक (प्रातिपदिक) + नीड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन; तत्पुरुष: अस्तमितम् एकनीडम् यस्य (एकनीड-विशेषण); (सम्बन्धः—पूर्वपदानां विशेषणरूपेण)

Speaker

Mārkaṇḍeya (narrating to a king/prince)

Skanda Dialogue

Listener: King (bhūpa)

Visual Art Cues

Scene: A near-total black-blue expanse: no sun or moon, no stars; the ocean is still; winds cease; all beings and places merge into one silent ‘nest’—a mute, suspended world.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When cosmic supports disappear, the Purāṇic teaching emphasizes turning inward to steadfast refuge (śaraṇāgati) rather than clinging to external certainty.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse primarily depicts pralaya-like conditions; the broader Revā Khaṇḍa context is tied to the sanctity of the Revā (Narmadā) region rather than naming a specific tīrtha in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; it sets the scene for devotional refuge and remembrance described in the following verses.