Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 18

Devanagari script

तत्र तीर्थे तु यो गत्वा स्नानं कुर्यान्नरेश्वर । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । एवम्भूतं न जानन्ति मोक्षापेक्षणिका नराः

Transliteration

tatra tīrthe tu yo gatvā snānaṃ kuryānnareśvara | aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | evambhūtaṃ na jānanti mokṣāpekṣaṇikā narāḥ

Translation

اے مردوں کے سردار! جو کوئی اُس تیرتھ پر جا کر اسنان کرے، وہ اشومیدھ یگیہ کا پھل پاتا ہے۔ مگر جو لوگ موکش کے آرزو مند ہیں، وہ ایسی عجیب حقیقت کو نہیں جانتے۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (स्थानवाचक) — adverb of place

• तीर्थे: at the tīrtha
• तीर्थे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन — Neuter, Locative singular

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात) — particle

• यः: whoever
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Masculine, Nominative singular (relative pronoun)

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययभाव), पूर्वकालिक क्रिया — Absolutive (having gone)

• स्नानम्: bath
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Neuter, Accusative singular

• कुर्यात्: should do
• कुर्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (संभावना/आज्ञा), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — Optative, 3rd person singular

• नर-ईश्वर: O lord of men
• नर-ईश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन — Vocative singular; तत्पुरुष (नराणाम् ईश्वरः)

• अश्वमेधस्य: of the Aśvamedha
• अश्वमेधस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अश्वमेध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन — Masculine, Genitive singular

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Masculine, Genitive singular

• फलम्: fruit/result
• फलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Neuter, Accusative singular

• प्राप्नोति: obtains
• प्राप्नोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative, 3rd person singular

• मानवः: a man
• मानवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Masculine, Nominative singular

• एवम्-भूतम्: such (a fact)
• एवम्-भूतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: एवम् (अव्यय) + भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Neuter, Accusative singular; अव्ययीभाव (एवम् + भूतम् = 'such')

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध) — negation particle

• जानन्ति: know
• जानन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन — Present indicative, 3rd person plural

• मोक्ष-अपेक्षणिकाः: desirous of liberation
• मोक्ष-अपेक्षणिकाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + अपेक्षणिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Masculine, Nominative plural; तत्पुरुष (मोक्षस्य अपेक्षा येषाम् / मोक्षापेक्षिणः)

• नराः: men
• नराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Masculine, Nominative plural

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Muktitīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Nareśvara (addressed: ‘O lord of men’)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim enters the river at the ghat, hands joined, performing snāna; above, a symbolic vision of a horse-sacrifice altar appears faintly in the sky as a metaphor for ‘Aśvamedha-phala’; nearby, some indifferent travelers pass, illustrating ‘not knowing’.

Characters & Entities

• Aśvamedha
• tīrtha (Muktitīrtha/Bhūtīśvara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage and tīrtha-snān can equal the highest sacrificial merits, yet discernment is needed to value such dharma-supporting means.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The ‘tatra tīrthe’ refers to the celebrated Muktitīrtha/Bhūtīśvara context of this adhyāya in Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Go to the tīrtha and perform snāna; its promised fruit is compared to the Aśvamedha yajña.