Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 10

Devanagari script

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

Transliteration

tathā tataṃ viśvamidaṃ samastamanekajīvārṇavadurvigāhyam | viveśa rudrasya mukhaṃ viśālaṃ jvalattadugraṃ ghananādaghoram

Translation

اسی طرح یہ سارا ہمہ گیر کائنات—بے شمار جانداروں سے بھرے سمندر کی مانند ناقابلِ پیمائش—رُدر کے وسیع دہن میں داخل ہو گئی؛ وہ دہن شعلہ زن، سخت ہیبت ناک اور گرج دار آواز سے خوفناک تھا۔

Word by Word

• तथा: thus, in that manner
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: tathā (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• ततम्: spread, pervaded
• ततम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘viśvam’)
• Type: Adjective
• Root: tan (धातु) → tata (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त (past passive participle) ‘तत’ = विस्तारित/व्याप्त (spread)

• विश्वम्: the universe, all
• विश्वम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: viśva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (Demonstrative qualifier of ‘viśvam’)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• समस्तम्: entire, whole
• समस्तम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘viśvam’)
• Type: Adjective
• Root: samasta (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम्: hard to penetrate like an ocean of many beings
• अनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘viśvam’)
• Type: Adjective
• Root: aneka (प्रातिपदिक) + jīva (प्रातिपदिक) + arṇava (प्रातिपदिक) + dur (उपसर्ग/अव्यय) + vigāhya (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (विशेषणसमास); ‘दुर्विगाह्य’ = दुर्गमं प्रवेष्टुम् (hard to enter/penetrate)

• विवेश: entered
• विवेश: Kriyā (Main verb)
• Type: Verb
• Root: vi + viś (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रुद्रस्य: of Rudra
• रुद्रस्य: Ṣaṣṭhī-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: rudra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• मुखम्: mouth, face
• मुखम्: Karma (Object of ‘viveśa’)
• Type: Noun
• Root: mukha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विशालम्: vast, wide
• विशालम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘mukham’)
• Type: Adjective
• Root: viśāla (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ज्वलत्: blazing
• ज्वलत्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘mukham’)
• Type: Adjective
• Root: jval (धातु) → jvalat (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; शतृ (present active participle)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Deictic qualifier)
• Type: Adjective
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (demonstrative)

• उग्रम्: fierce, terrible
• उग्रम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘mukham’)
• Type: Adjective
• Root: ugra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• घननादघोरम्: dreadful with a deep roar
• घननादघोरम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of ‘mukham’)
• Type: Adjective
• Root: ghana (प्रातिपदिक) + nāda (प्रातिपदिक) + ghora (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (घनः नादः यस्य/घननादेन घोरम्)

Speaker

Deductive: Purāṇic narrator

Visual Art Cues

Scene: The entire universe, like an unfathomable ocean of countless beings, is drawn into Rudra’s विशाल mouth—blazing, fierce, thunder-roaring—suggesting cosmic inhalation at dissolution.

Characters & Entities

• Rudra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Supreme (Rudra) contains and transcends creation; recognizing this inspires surrender (śaraṇāgati) and reverence for dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tirtha is named in this verse; it is a cosmic description within the Revā-region section.

What ritualistic prescription is mentioned?

None is stated in this verse.