Home›Skanda Purana›Avanti Khanda›Reva Khanda›Adhyaya 16›Shloka 12
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 12

Devanagari script

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

Transliteration

śrībrahmovāca | sa eṣa kālastridivaṃ tvaśeṣaṃ saṃhartukāmo jagadakṣayātmā | pūrṇe ca śete parivatsarāṇāṃ bhaviṣyatīśānavibhurna citram

Translation

شری برہما نے فرمایا: یہی کال (زمان) ہے، جو اپنی ذات میں لازوال ہے، اور اب دیوتاؤں کے پورے تریدیو کو بھی سمیٹ لینا چاہتا ہے۔ جب پریوتسر برسوں کا چکر پورا ہوگا تو وہی ہمہ گیر ایشان ربّ بنے گا؛ اس میں کوئی تعجب نہیں۔

Word by Word
श्रीब्रह्माthe venerable Brahmā
श्रीब्रह्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमान् ब्रह्मा)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
एषःthis
एषः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
कालःTime
कालः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
त्रिदिवम्the three heavens / heaven-worlds
त्रिदिवम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या) + दिव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्विगु-समासः
तुindeed/but
तु:
Sambandha (Discourse/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)
अशेषम्entire, without remainder
अशेषम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअशेष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (त्रिदिवम् इति)
संहर्तुकामःdesirous of destroying
संहर्तुकामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootसंहर्तु (तुमन्त, सम्+√हृ) + काम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः
जगदक्षयात्माwhose nature is imperishable for the world / imperishable-souled
जगदक्षयात्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक) + अक्षय (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (जगतः अक्षयः आत्मा यस्य)
पूर्णेwhen (it is) complete
पूर्णे:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootपूर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; कालाधिकरणे (when completed)
चand
च:
Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
शेतेlies down / rests
शेते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√शी (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपदम्
परिवत्सराणाम्of the parivatsaras (years/cycles)
परिवत्सराणाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपरिवत्सर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√भू (धातु)
Formलृट् (Simple future), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
ईशानविभुःthe lordly all-pervading one
ईशानविभुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootईशान (प्रातिपदिक) + विभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (ईशानः च विभुः च)
नnot
न:
Pratishedha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
चित्रम्a wonder
चित्रम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भाववाचक (it is not a wonder)
Speaker

Brahmā

Skanda Dialogue

Listener: surādi-saṅgha (devas and celestial hosts)

Visual Art Cues

Scene: Brahmā identifies the terrifying figure as Kāla: a majestic, all-pervading presence holding the wheel of time; devas listen as the notion of cyclical completion is revealed.

Characters & Entities
B
Brahmā
K
Kāla (Time)
T
Tridiva (Svarga/Heaven)

FAQs

Time is not merely a measure—it is a divine power that dissolves even heavenly attainments, directing beings toward the imperishable Lord.

The broader section belongs to the Revā (Narmadā) sacred landscape, but this verse focuses on cosmic doctrine rather than a named tīrtha.

No explicit rite is prescribed here; the verse teaches metaphysical humility before Kāla.

←Previous Verse
Next Verse→