Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 40

Devanagari script

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्

Transliteration

gate cādarśanaṃ deve kāmadevo jagadgurum | sthāpayāmāsa rājendra kusumeśvarasaṃjñitam

Translation

جب وہ دیوتا نگاہوں سے اوجھل ہو گیا تو، اے شاہانِ جہاں کے سردار، کام دیو نے جگدگرو شیو کو وہاں “کُسومیشور” کے نام سے قائم کیا۔

Word by Word

• गते: when (he/it) had gone
• गते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-तत्समये (locative absolute sense); नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘gone/when gone’

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)

• अदर्शनम्: disappearance; non-appearance
• अदर्शनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ-दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/प्रथमा or 2nd/द्वितीया), एकवचन; भाववाचक-संज्ञा (state of not being seen)

• देवे: in/with regard to the god
• देवे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• कामदेवः: Kāmadeva (god of love)
• कामदेवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कामदेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कामा-देवः)

• जगद्गुरुम्: the teacher of the world
• जगद्गुरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् + गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः गुरु)

• स्थापयामास: established; caused to be set up
• स्थापयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + णिच् (causative) → स्थापय्; लिट् (परस्मैपद)
• Form: लिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्; णिजन्त (causative)

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; कर्मधारय (राजा एव इन्द्रः)

• कुसुमेश्वरसंज्ञितम्: named ‘Kusumeśvara’
• कुसुमेश्वरसंज्ञितम्: Karma (Object-complement/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कुसुम + ईश्वर + संज्ञित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त ‘named’; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः—‘कुसुमेश्वर’ इति संज्ञा यस्य

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kusumeśvara-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (Rājendra)

Visual Art Cues

Scene: Kāmadeva, after Śiva vanishes from sight, establishes a Śiva-liṅga amid flowering groves by the Revā; attendants and sages witness the consecration; the liṅga is named Kusumeśvara.

Characters & Entities

• Kāmadeva
• Kusumeśvara (Śiva-liṅga/title of Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes enduringly accessible through consecration—installing Śiva for the welfare of the world.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kusumeśvara—Śiva established in the Revā Khaṇḍa setting as a named sacred presence.

What ritualistic prescription is mentioned?

Sthāpana (installation/consecration) of Śiva as “Kusumeśvara,” implying liṅga-pratiṣṭhā in the tīrtha context.