Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 83

तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते

tameva nīlamityāhurnīlaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ | yastu vaiśyagṛhe jātaḥ sa vai nīlo viśiṣyate

اسی کو ‘نیل’ کہا جاتا ہے؛ ‘نیل’ کو پانچ قسم کا یاد کیا گیا ہے۔ مگر جو ویشیہ کے گھر میں پیدا ہو، وہی سب سے ممتاز ‘نیل’ مانا جاتا ہے۔

तम्him/that one
तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; सर्वनाम
एवindeed/only
एव:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (particle/emphasis)
नीलम्(as) Nīla / the ‘nīla’ (name/class)
नीलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्
इतिthus
इति:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative particle)
आहुःthey say
आहुः:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअह् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः (3rd), बहुवचनम्; परस्मैपदम्
नीलःNīla / the nīla (one)
नीलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्
पञ्चविधःfivefold
पञ्चविधः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च + विध (प्रातिपदिके)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (पञ्चानां विधः = fivefold)
स्मृतःis said/remembered (as)
स्मृतः:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)
तुbut
तु:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (adversative/contrast)
वैश्यगृहेin a Vaiśya’s house
वैश्यगृहे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवैश्य + गृह (प्रातिपदिके)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (वैश्यस्य गृहः)
जातःborn
जातः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि/भूतकृदन्तः (past participle, ‘born’), पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
नीलः(is) Nīla / nīla
नीलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
विशिष्यतेis distinguished/excels
विशिष्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootविशिष् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

Unspecified in snippet (Revā-khaṇḍa narrator)

Scene: A learned narrator enumerates five ‘nīla’ types before an attentive listener; in the background, a cow-shed and merchants’ household motifs subtly indicate the Vaiśya context, with palm-leaf manuscripts and ritual vessels suggesting dharma-śāstra authority.

N
Nīla (five types)
V
Vaiśya (social category)

FAQs

Puranic ritual discourse often codifies categories and gradations, emphasizing careful adherence to traditional definitions.

The Revā-khaṇḍa tīrtha context of Adhyāya 146 (not named in this verse).

A fivefold classification of ‘nīla’ bulls is noted, with one subtype (born in a Vaiśya household) praised as superior.