Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 3

Devanagari script

तत्र तीर्थे तु विधिना प्राणत्यागं करोति यः । स कदाचिन्महाराज योनिद्वारं न पश्यति

Transliteration

tatra tīrthe tu vidhinā prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ | sa kadācinmahārāja yonidvāraṃ na paśyati

Translation

اس تیرتھ پر جو شخص شاستری ودھی کے مطابق پران تیاگ دے، اے مہاراج، وہ پھر کبھی ‘یونی کا دروازہ’ نہیں دیکھتا—یعنی دوبارہ جنم نہیں لیتا۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• तीर्थे: in the sacred place
• तीर्थे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• विधिना: by the proper rite/method
• विधिना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• प्राणत्यागम्: giving up of life
• प्राणत्यागम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राण + त्याग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्राणानां त्यागः)

• करोति: does; performs
• करोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; निर्देशक (correlative pronoun)

• कदाचित्: ever; at any time
• कदाचित्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

• महाराज: O great king
• महाराज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महा + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; कर्मधारय-समासः (महान् राजा)

• योनिद्वारम्: the door of the womb (rebirth)
• योनिद्वारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: योनि + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (योनेः द्वारम्)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation particle)

• पश्यति: sees; experiences
• पश्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (contextual continuation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayonija

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Rājendra (king)

Visual Art Cues

Scene: A serene ascetic at the riverbank, seated in meditation, attended by a priest/disciples; Śiva shrine nearby; the river flows quietly as the soul is imagined to pass beyond rebirth.

Characters & Entities

• Ayonija Tīrtha
• Mahārāja (listener, unspecified)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The tīrtha is portrayed as a mokṣa-granting field, where a ritually guided end of life is said to culminate in freedom from rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ayonija Tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Prāṇatyāga “vidhinā” (in accordance with prescribed rule). The verse is laudatory; it does not detail the procedure.