Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 60

Devanagari script

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

Transliteration

vihāya revāṃ surasindhusevyāṃ tattīrasaṃsthaṃ ca haraṃ hariṃ ca | unmattavadbhāvavivarjitastvaṃ kva yāsi re mūḍha digantarāṇi

Translation

دیوتاؤں کی بھی سَیوِت رِیوا کو چھوڑ کر، اور اس کے کنارے بسنے والے ہَر (شیو) اور ہَری (وشنو) کو ترک کر کے—دیوانے کی طرح صحیح بھاؤ سے خالی ہو کر—اے نادان، تو دُور دُور سمتوں میں کہاں بھٹکتا پھرتا ہے؟

Word by Word

• विहाय: having abandoned
• विहाय: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Verb
• Root: वि-हā (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; धातु: √हा (to abandon) उपसर्ग: वि-

• रेवाम्: Reva (Narmadā river)
• रेवाम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: रेवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• सुरसिन्धुसेव्याम्: worthy of being served by the divine river
• सुरसिन्धुसेव्याम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of रेवाम्)
• Type: Adjective
• Root: सुरसिन्धु + सेव्य (प्रातिपदिक; √सेव्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (सुरसिन्धोः सेव्याम् = fit to be served by the river of gods)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier within compound)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; निर्देशक (that)

• तीरसंस्थम्: situated on the bank
• तीरसंस्थम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of हरम्)
• Type: Adjective
• Root: तीर + संस्थ (प्रातिपदिक; √स्था with सम्-)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः सप्तमी-तत्पुरुषः (तीरे संस्थः = situated on the bank)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• हरम्: Hara (Śiva)
• हरम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• हरिम्: Hari (Viṣṇu)
• हरिम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• उन्मत्तवत्: like a madman
• उन्मत्तवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: उन्मत्त + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: उपमान-अव्यय (adverbial: 'like')

• भावविवर्जितः: devoid of proper sense
• भावविवर्जितः: Viśeṣaṇa (Qualifier of त्वम्)
• Type: Adjective
• Root: भाव + विवर्जित (प्रातिपदिक; √वर्ज् with वि-)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (भावेन विवर्जितः = devoid of sense/feeling)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्री (सर्वनाम), प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• क्व: where
• क्व: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: क्व (अव्यय)
• Form: प्रश्न-अव्यय (interrogative adverb: where)

• यासि: do you go
• यासि: Kriyā (Action)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; धातु: √या (to go)

• रे: O!
• रे: Sambodhana (Address)
• Type: Indeclinable
• Root: रे (अव्यय)
• Form: सम्बोधन-अव्यय (vocative particle)

• मूढ: fool
• मूढ: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: मूढ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (vocative), एकवचन

• दिगन्तराणि: other directions
• दिगन्तराणि: Karma (Object/Goal as accusative)
• Type: Noun
• Root: दिक् + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (दिशाम् अन्तराणि = other directions/quarters)

Speaker

Unspecified exhorter within the Revā-khaṇḍa narrative

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim is admonished on the luminous Narmadā bank; the river glows as devas offer worship; on the tīra stand icons of Śiva (Hara) and Viṣṇu (Hari), while the wanderer looks confused toward distant horizons.

Characters & Entities

• Revā (Narmadā)
• Hara (Śiva)
• Hari (Viṣṇu)
• Devas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Do not forsake a divinely sanctified tīrtha and its resident deities; spiritual progress depends on right bhāva and wise pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Revā (Narmadā) and her banks, described as worthy of even the gods’ reverence.

What ritualistic prescription is mentioned?

An implicit instruction: remain devoted at Revā-tīra and worship Hara (Śiva) and Hari (Viṣṇu) present there.