Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 21

Devanagari script

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

Transliteration

anasūyovāca | bhartuḥ pativratā nārī ratiputravivardhinī | trivargasādhanā sā ca ślāghyā ca viduṣāṃ jane

Translation

انَسُویا نے کہا: جو ناری اپنے پتی کی پتِوْرتا ہو، جو ازدواجی محبت اور اولاد کی پرورش کرے، وہ تری ورگ—دھرم، ارتھ، کام—کی سادھکا بنتی ہے، اور اہلِ علم میں قابلِ ستائش ہے۔

Word by Word

• अनसूया: Anasūyā
• अनसूया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनसूया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परिपूर्णभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भर्तुः: of (her) husband
• भर्तुः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• पतिव्रता: devoted to her husband
• पतिव्रता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पति (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (पतिव्रता = पतिं प्रति व्रतम्/पतिव्रतधारिणी)

• नारी: a woman
• नारी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• रति-पुत्र-विवर्धिनी: one who increases love and sons
• रति-पुत्र-विवर्धिनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रति (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + विवर्धिनी (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण; समासार्थः: रतिं पुत्रं च विवर्धयति इति

• त्रिवर्गसाधना: a means to the three aims (dharma, artha, kāma)
• त्रिवर्गसाधना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या) + वर्ग (प्रातिपदिक) + साधन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण; त्रिवर्गस्य (धर्म-अर्थ-काम) साधनम्

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• श्लाघ्या: praiseworthy
• श्लाघ्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्लाघ्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• विदुषाम्: of the learned
• विदुषाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• जने: among people/in society
• जने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

Speaker

Anasūyā

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: A brahmin/ascetic interlocutor in the episode (implied)

Visual Art Cues

Scene: Sage Anasūyā speaks with calm authority, seated in an āśrama; she gestures gently while describing the praised pativratā ideal; listeners sit attentively.

Characters & Entities

• Anasūyā
• Trivarga (dharma-artha-kāma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Gṛhastha life is sanctified through fidelity and responsibility; a devoted spouse is praised as a support for dharma and the balanced aims of life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse focuses on household dharma within the Revā Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; it defines virtues and ideals (pativratā, trivarga-sādhanā) rather than a ceremony.