Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 61

Devanagari script

यो वा हरं पूजयते जितात्मा मासं च पक्षं च वसेन्नरेन्द्र । रेवां समाश्रित्य महानुभावः स देवदेवोऽथ भवेत्पिनाकी

Transliteration

yo vā haraṃ pūjayate jitātmā māsaṃ ca pakṣaṃ ca vasennarendra | revāṃ samāśritya mahānubhāvaḥ sa devadevo'tha bhavetpinākī

Translation

اے نریندر! جو شخص ضبطِ نفس والا ہو کر ہَر (شیو) کی پوجا کرتا ہے اور رِیوا (نرمدا) کا سہارا لے کر ایک ماہ اور ایک پکش (پندرہ دن) تک وہاں قیام کرے، وہ عظیم النفس یقیناً دیوتاؤں کا دیوتا پِناکِی (شیو) بن جاتا ہے۔

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम् (Singular)

• वा: indeed/or
• वा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: vā (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपातः (particle)

• हरम्: Hara (Śiva)
• हरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: hara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• पूजयते: worships
• पूजयते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √pūj (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्

• जितात्मा: self-controlled (one who has conquered the self)
• जितात्मा: Karta (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: jita (कृदन्त—क्त/PPP from √ji ‘to conquer’) + ātman (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः—‘जितः आत्मा येन सः’; ‘यः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• मासम्: for a month
• मासम्: Kriya-viseshana (Duration)
• Type: Noun
• Root: māsa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कालपरिमाण-द्वितीया (accusative of duration)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• पक्षम्: for a fortnight
• पक्षम्: Kriya-viseshana (Duration)
• Type: Noun
• Root: pakṣa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कालपरिमाण-द्वितीया

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• वसेत्: should dwell
• वसेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √vas (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्

• नरेन्द्र: O king
• नरेन्द्र: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: nara (प्रातिपदिक) + indra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• रेवाम्: Revā (Narmadā)
• रेवाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: revā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• समाश्रित्य: having taken refuge in
• समाश्रित्य: Kriya-viseshana (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: sam-ā-√śri (धातु) (कृदन्त—क्त्वान्त/Absolutive)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (Gerund): ‘having resorted to’

• महानुभावः: great-souled
• महानुभावः: Karta (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: mahā (प्रातिपदिक) + anubhāva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः—‘महान् अनुभावः यस्य सः’; ‘सः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• देव-देवः: god of gods
• देव-देवः: Karta (Subject complement)
• Type: Noun
• Root: deva (प्रातिपदिक) + deva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: atha (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक/प्रसङ्गार्थक-अव्ययम् (then/thereupon)

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √bhū (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्

• पिनाकी: Pinākin (bearer of the bow Pināka)
• पिनाकी: Karta (Subject complement)
• Type: Noun
• Root: pinākin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; विशेषणवत् (epithet of Śiva)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages; internal address indicates a ‘king’ as listener within the embedded narration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Narendra (king)

Visual Art Cues

Scene: A self-controlled devotee living on the Narmadā bank for a vowed period, performing daily Hara-pūjā; the culmination is a visionary transformation where Śiva appears as Pinākin and the devotee is bathed in the same radiance, suggesting Śiva-sārūpya.

Characters & Entities

• Hara
• Revā (Narmadā)
• Pinākin (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Self-restraint plus Śiva-bhakti performed at Revā yields extraordinary purification and Śiva-like spiritual attainment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Revā (Narmadā) and her banks as a sacred residence-tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship of Hara (Śiva) along with residing by Revā for ‘a month and a fortnight’ (māsa + pakṣa).