Shloka 33

सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa

Devanagari script

विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।

Transliteration

vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenaṃ rudhirāplutam |

dadṛśus te virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam ||

Translation

انہوں نے وِروپاکش کو دیکھا—غصّے سے آنکھیں پلٹ رہی تھیں، منہ اور سانس جھاگ سے آلودہ، خون میں تر—گرنے کی شدت نے اسے اور بھی بھیانک بنا دیا تھا۔

Word by Word

• स्फुरन्तम्: twitching
• स्फुरन्तम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: √स्फुर् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (रिपुम्)

• परिवर्तन्तम्: rolling/turning about
• परिवर्तन्तम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: परि-√वृत् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• पार्श्वेन: on his side
• पार्श्वेन: करण (Karana/Instrument; manner)
• Type: Noun
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; साधन/रीतौ (by the side; on his side)

• रुधिर-उक्षितम्: blood-soaked
• रुधिर-उक्षितम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: रुधिर (प्रातिपदिक) + √उक्ष् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP: उक्षित), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (रुधिरेण उक्षितम् = sprinkled/bathed with blood)

• करुणम्: piteous
• करुणम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: करुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• विनर्दन्तम्: groaning/roaring
• विनर्दन्तम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वि-√नर्द् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ददृशुः: saw
• ददृशुः: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• कपयः: the monkeys
• कपयः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• रिपुम्: the enemy
• रिपुम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: रिपु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

Seeing the defeated and broken monkeys, Sugriva assigned Sushena for their protection and went to the battle making others wonder at his wonderful action.

Characters & Entities

• Virūpākṣa
• Vānaras (as observers, implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores a dharmic warning: uncontrolled krodha (anger) deforms judgment and leads to ruin; violence returns as visible consequence upon the violent.

What is the narrative situation?

After Virūpākṣa is brought down, the vānaras witness his ghastly condition as he lies wounded/dying.

Which character virtue is emphasized?

Sobriety and discernment are implied—warriors must not be ruled by rage, which becomes self-destructive.