Shloka 6

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

Devanagari script

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

Transliteration

dṛṣṭā pathi hanūmāṁś ca tad-ṛkṣabalam udyatam | nīlamegha-nibhaṁ bhīmaṁ sannivārya nyavartata ||6.83.6||

Translation

راستے میں اُس خوفناک ریچھوں کی فوج کو، جو نیلے بادل کی مانند سیاہ اور لڑائی کے لیے آمادہ تھی، دیکھ کر ہنومان نے انہیں روک دیا اور واپس موڑ دیا۔

Word by Word

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund): ‘having seen’

• पथि: on the way
• पथि: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• हनूमान्: Hanuman
• हनूमान्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• च: also
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and/also)

• तत्: that
• तत्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण of ऋक्षबलम्

• ऋक्षबलम्: the bear-army
• ऋक्षबलम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ऋक्षाणां बलम्

• उद्यतम्: ready/raised (for fight)
• उद्यतम्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: उद्+यम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; qualifies ऋक्षबलम्; ‘raised/ready’

• नीलमेघनिभम्: like a dark cloud
• नीलमेघनिभम्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: नील (प्रातिपदिक) + मेघ (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; उपमान-तत्पुरुष: नीलमेघस्य निभम्

• भीमम्: terrible
• भीमम्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: भीम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; qualifies ऋक्षबलम्

• सन्निवार्य: having restrained (them)
• सन्निवार्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्+नि+वृ (धातु) + णिच्? (causative sense) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund): ‘having restrained/checked’

• न्यवर्तत: returned
• न्यवर्तत: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि+वृत्/वृत्त् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘returned’

Context

Hanuman seeing the terrific army of Bears marching like a dark cloud asked them to return and he also returned with them.

Characters & Entities

• Hanūmān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Restraint and disciplined command: even in war, forces must be directed wisely, avoiding rash escalation.

What is the narrative situation?

A bear contingent is moving to engage; Hanūmān halts and redirects them, likely to report urgent news first.

Which character virtue is emphasized?

Prudence and leadership—controlling allies for a higher strategic and moral purpose.