Shloka 5

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

Devanagari script

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

Transliteration

athāyāntaṁ hanūmantaṁ dadarśa ṛkṣapatiḥ pathi | vānaraiḥ kṛtasaṅgrāmaiḥ śvasadbhiḥ abhisamvṛtam ||6.83.5||

Translation

پھر راستے میں ریچھوں کے سردار نے ہنومان کو آتے دیکھا، جو اُن وانروں سے گھرا تھا جنہوں نے جنگ کی تھی اور ہانپتے ہوئے چل رہے تھے۔

Word by Word

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध/वाक्योपपादक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then)

• आयान्तम्: coming
• आयान्तम्: कर्म (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आ+या (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; qualifies हनूमन्तम्

• हनूमन्तम्: Hanuman
• हनूमन्तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• ऋक्षपतिः: the lord of bears
• ऋक्षपतिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋक्षपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ऋक्षाणां पतिः

• पथि: on the road
• पथि: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7/अधिकरण), एकवचन

• वानरैः: by/with monkeys
• वानरैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3/करण), बहुवचन

• कृतसङ्ग्रामैः: who had fought battles
• कृतसङ्ग्रामैः: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ-धातु+क्त) + सङ्ग्राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; उपपद-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ: ‘those who have done/fought battles’

• श्वसद्भिः: panting/sighing
• श्वसद्भिः: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: श्वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; qualifies वानरैः

• अभिसंवृतम्: surrounded/escorted
• अभिसंवृतम्: विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अभि+सम्+वृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; agrees with हनूमन्तम्

Context

Then the Lord of Bears saw Hanuman accompanied by Vanaras who fought in war coming sighing.

Characters & Entities

• Hanūmān
• Jāmbavān
• Vānaras

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Collective duty and perseverance: allies continue their service even when exhausted, sustaining the righteous cause.

What is the narrative situation?

Jāmbavān notices Hanūmān returning with battle-worn vānaras, indicating an urgent development after fighting.

Which character virtue is emphasized?

Endurance and disciplined service in support of dharma.