Shloka 24

युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः

Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva

Devanagari script

तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

Transliteration

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau khaṅgaṃ musala-sannibham | muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajra-kalpaṃ mahā-balaḥ ||

Translation

اس موسل جیسی تلوار کو زمین پر گرا دیکھ کر، اس طاقتور جنگجو نے وجر کی طرح سخت مٹھی بھینچ لی۔

Word by Word

• तम्: that (sword)
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √dṛś (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), “having seen”

• पतितम्: fallen
• पतितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: √pat (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्; खङ्गम् विशेषयति

• भूमौ: on the ground
• भूमौ: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: bhūmi (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative), एकवचनम्

• खङ्गम्: sword
• खङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: khaṅga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्

• मुसल-सन्निभम्: like a pestle
• मुसल-सन्निभम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: musala-sannibha (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मुसलवत् सन्निभः), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्; खङ्गम् विशेषयति

• मुष्टिम्: fist
• मुष्टिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: muṣṭi (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्

• संवर्तयामास: clenched/closed
• संवर्तयामास: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: sam-√vṛt (धातु)
• Form: लिट् (Perfect) (परिप्रयोगः causative-like sense), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचनम्; अर्थः “made (it) contract/closed”

• वज्रकल्पम्: thunderbolt-like
• वज्रकल्पम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: vajra-kalpa (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचनम्; मुष्टिम् विशेषयति

• महाबलः: mighty
• महाबलः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: mahā-bala (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्

Context

Seeing the pestle shaped sword fallen on the ground, mighty Prajaghna clenched his fist, which was as hard as the thunderbolt.

Characters & Entities

• khaṅga (sword)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It reflects kṣātra-dharma in battle: resolve and readiness to act without hesitation when the situation demands decisive effort.

What is the narrative situation?

A combatant notices a weapon fallen on the ground and, instead of retreating, prepares to continue the fight by tightening his fist for a powerful strike.

Which character virtue is emphasized?

Steadfast courage (dhairya) and forceful determination (utsāha) in the midst of battle.