Shloka 40

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

Transliteration

sāghūrṇita-mahādvārā prabhagna-gṛha-gopurā |

laṅkā trāsākulā rātrau pravṛttevābhavat tadā ||6.74.40||

Translation

تب لَنکا کے عظیم دروازے کانپ اٹھے، گھر اور گوپور (دروازہ برج) ٹوٹ پھوٹ گئے؛ رات کے اندھیرے میں خوف سے آکُل لَنکا یوں لگتی تھی گویا ناچتی اور تھرتھراتی ہو۔

Word by Word

• सा: she/that (Lanka)
• सा: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• घूर्णित-महा-द्वारा: with great gates shaken
• घूर्णित-महा-द्वारा: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: घूर्णित (कृदन्त; √घूर्ण्/√घूर्णय्, क्त) + महा (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (laṅkā)

• प्रभग्न-गृह-गोपुरा: with houses and gate-towers shattered
• प्रभग्न-गृह-गोपुरा: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: प्रभग्न (कृदन्त; √भञ्ज्, क्त) + गृह (प्रातिपदिक) + गोपुर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; गृह-गोपुरयोः समाहार/समुच्चय (houses and gate-towers)

• लङ्का: Lanka
• लङ्का: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: लङ्का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रास-आकुला: agitated with fear
• त्रास-आकुला: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: त्रास (प्रातिपदिक) + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• रात्रौ: at night
• रात्रौ: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• प्रवृत्ता: set in motion
• प्रवृत्ता: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: प्रवृत्त (कृदन्त; √वृत्, क्त; उपसर्ग: प्र-)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; अर्थ: चलिता/उत्थिता (set in motion)

• इव: as if
• इव: उपमा-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• अभवत्: became/seemed
• अभवत्: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदी

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

Context

Then the mighty gates of Lanka shaking, homes shattered, stricken with fear that night it seemed Lanka was dancing.

Characters & Entities

• Laṅkā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma, when confronted by righteous force, becomes unstable and fearful; the imagery of Laṅkā shaking underscores that wrongdoing cannot remain secure when Dharma advances.

What is the narrative situation?

In the night-time turmoil at Laṅkā, the city’s fortifications and buildings shake and break, indicating a powerful disturbance caused by the vānaras’ actions—especially Hanumān’s might.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s awe-inspiring strength (vīrya) is implied—his power is so great that the entire city appears to tremble.