Shloka 104

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

Devanagari script

ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।।।

Transliteration

tatastu vāyor vacanaṃ niśamya saumitrir indrapratimānavīryaḥ |

samādade bāṇam amoghavegaṃ tad brāhmam astraṃ sahasā niyojya ||

Translation

تب وایو کے کلام کو سن کر، اندرا کے مانند پرتاپ والا سومِتری، فوراً برہماستر کو کارفرما کر کے، ناقابلِ خطا رفتار والا تیر ہاتھ میں لے آیا۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• तु: then/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• वायोः: of Vāyu
• वायोः: Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• वचनम्: speech
• वचनम्: Karma (कर्म/object of niśamya)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• निशम्य: having heard
• निशम्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + √शम्/√श्रम्? (धातु; √शम् 'to hear/attend' in usage)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); 'having heard'

• सौमित्रिः: Saumitri
• सौमित्रिः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इन्द्रप्रतिमानवीर्यः: of Indra-like valour
• इन्द्रप्रतिमानवीर्यः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्र + प्रतिमान + वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुष (indra-pratimāna-vīrya = 'having valour equal to Indra'); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समाददे: took up
• समाददे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + √दा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• बाणम्: arrow
• बाणम्: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अमोघवेगम्: of unfailing speed
• अमोघवेगम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमोघ + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: समासः कर्मधारय (amogha-vega = 'unfailing in speed'); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बाणम् इति विशेषणम्

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अस्त्रम् इति विशेषणम्

• ब्राह्मम्: Brahmā’s (Brahma)
• ब्राह्मम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्राह्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अस्त्रम् इति विशेषणम्

• अस्त्रम्: weapon
• अस्त्रम्: Karma (कर्म/object of niyojya)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सहसा: swiftly/forcibly
• सहसा: Prakāra (प्रकार/manner)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: रीतिवाचक-अव्यय (adverb: suddenly/with force)

• नियोज्य: having charged/applied
• नियोज्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + √युज् (धातु)
• Form: क्त्वान्तार्थे ल्यप्/तुमुन्-समकक्ष (gerundive-like absolutive usage); here: 'having applied/charged'

Context

Then Saumithri who is equal to Indra hearing wind god's words invoked Brahma's weapon into service. While he was charging into his arrows and fixing the arrow went at terrific speed.

Characters & Entities

• Vāyu
• Saumitra (Lakṣmaṇa)
• Indra
• bāṇa (arrow)

FAQs

How does this verse relate to Dharma (righteous conduct) in battle?

It shows disciplined, purposeful force: Lakṣmaṇa acts only after receiving guidance (Vāyu’s words) and employs a sanctioned divine weapon with control, reflecting the dharmic ideal that even in war power must be guided by right counsel and restraint.

Where is Satya (truth) reflected in this verse?

Satya appears as fidelity to trustworthy instruction and correct procedure—Lakṣmaṇa hears and follows Vāyu’s counsel and properly engages the Brāhma astra, aligning action with true guidance rather than impulse.