Shloka 101

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

Devanagari script

असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।।।

Transliteration

asambhrāntassa saumitristān śarān abhilakṣitān | mumoca lakṣmaṇo bāṇān vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ ||

Translation

سومِترا کے فرزند لکشمن، بے اضطراب اور ثابت قدم رہتے ہوئے، اُن نشان زدہ اور درست نشانے والے تیروں کو اُس راکشس کے وध کے لیے چھوڑنے لگے۔

Word by Word

• असम्भ्रान्तः: unperturbed
• असम्भ्रान्तः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ + सम्भ्रान्त (कृदन्त; √भ्रम् धातु)
• Form: भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सौमित्रिः: Saumitri (Lakṣmaṇa)
• सौमित्रिः: Karta (कर्ता/subject; apposition to सः)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तान्: those
• तान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; शरान् इति विशेषणम्

• शरान्: arrows
• शरान्: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• अभिलक्षितान्: aimed/marked (well-targeted)
• अभिलक्षितान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि + लक्षित (कृदन्त; √लक्ष् धातु)
• Form: भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; शरान् इति विशेषणम्

• मुमोच: released
• मुमोच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• लक्ष्मणः: Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• बाणान्: arrows
• बाणान्: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• वधार्थम्: for killing
• वधार्थम्: Prayojana (प्रयोजन/purpose)
• Type: Indeclinable
• Root: वध + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् प्रयोगः (purpose adverbial accusative); समासः तत्पुरुष (vadhārtham = 'for the purpose of killing')

• तस्य: of that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• रक्षसः: rakshasa
• रक्षसः: Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
• Type: Noun
• Root: राक्षस/रक्षस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

Context

Saumithri, son of Sumithra, was not able to inflict injury on that Rakshasa with those arrows, though desiring to kill him.

Characters & Entities

• Lakshmana
• Saumitri
• Rakshasa

FAQs

What specific quality of Lakshmana is highlighted in this verse?

The verse highlights Lakshmana's quality of being 'asambhrāntaḥ', meaning unagitated, calm, or composed even in the heat of battle.

Why did Lakshmana release the arrows according to this verse?

He released the arrows specifically for 'vadhārtham', meaning for the purpose of slaying the Rakshasa (identified as Atikaya in the broader context of this Sarga).