Shloka 4

कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम्

The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna

Devanagari script

स तत्तदासूर्यइवाभ्रजालंप्रविश्यरक्षोधिपतेर्निवेशम् ।ददर्शदूरेऽग्रजमासनस्थंस्वयम्भुवंशक्रवासनस्थम् ।।6.62.4।।

Transliteration

sa tattadā sūrya ivābhrajālaṁ praviśya rakṣodhipater niveśam |

dadarśa dūre ’grajam āsanasthaṁ svayambhuvaṁ śakra-vāsanastham ||6.62.4||

Translation

پھر وہ راکشسوں کے ادھیپتی کے نِواس میں یوں داخل ہوا جیسے سورج بادلوں کے جھنڈ کو چیر کر گزرے؛ اور دور سے اس نے اپنے بڑے بھائی کو تخت پر بیٹھا دیکھا—جیسے شکر (اندرا) خودبھُو برہما کو عرش نشیں دیکھتا ہے۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्: that
• तत्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'अभ्रजालम्' इति विशेषण

• तदा: then
• तदा: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय, कालवाचक

• सूर्यः: the sun
• सूर्यः: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमेय-सम्बन्धे उपमान (standard of comparison)

• इव: like
• इव: उपमा-चिह्न (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय, उपमा-सूचक (comparative particle)

• अभ्र-जालम्: a mass/net of clouds
• अभ्र-जालम्: कर्म (Karma/Object of entering)
• Type: Noun
• Root: अभ्र (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: अभ्राणां जालम्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रविश्य: having entered
• प्रविश्य: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्र-√विश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund): 'having entered'

• रक्षः-अधिपतेः: of the lord of rakshasas
• रक्षः-अधिपतेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक) + अधिपति (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: रक्षसाम् अधिपतिः; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• निवेशम्: abode/palace
• निवेशम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: निवेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• दूरे: from afar
• दूरे: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: दूर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्राय (locative used adverbially), क्रियाविशेषण: 'at a distance'

• अग्रजम्: the elder brother
• अग्रजम्: कर्म (Karma/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: अग्रज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आसन-स्थम्: seated on a throne/seat
• आसन-स्थम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: आसन (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: आसने स्थितम्; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'अग्रजम्' इति विशेषण

• स्वयम्भुवम्: the Self-born (Brahma)
• स्वयम्भुवम्: उपमान (Upamāna; implied comparison)
• Type: Noun
• Root: स्वयम्भू (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमानार्थे (as Brahma)

• शक्र-वासन-स्थम्: seated on Indra's seat (throne-like)
• शक्र-वासन-स्थम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: शक्र (प्रातिपदिक) + वासन (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: शक्रस्य वासने (आसने) स्थितम्; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'अग्रजम्' इति विशेषण

Context

"O Bull among Rakshasas! Being my brother, do this for me. I always have affection for you. Considering that you have encountered war with Devas and Asuras and won both Devas and Asuras, do this help."

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa
• Rāvaṇa
• Indra (Śakra)
• Brahmā (Svayambhū)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is indirectly highlighted through contrast: even a throne likened to divine majesty does not confer righteousness; moral authority depends on just action.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa enters the palace and sees Rāvaṇa seated in state, described with lofty divine comparisons.

Which character virtue is emphasized?

The verse emphasizes status and awe rather than virtue; it sets the stage for a duty-bound response from Kumbhakarṇa as a brother and warrior.