Shloka 3

कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम्

The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna

Devanagari script

स हेमजालविततंभानुभास्वरदर्शनम् ।ददर्शविपुलंरम्यंराक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।।6.62.3।।

Transliteration

sa hemajāla-vitatam bhānubhāsvara-darśanam |

dadarśa vipulaṁ ramyaṁ rākṣasendra-niveśanam ||6.62.3||

Translation

اس نے راکشسوں کے راجا کے اس وسیع اور دلکش محل کو دیکھا، جو سنہری جالیوں سے پھیلا ہوا تھا اور صبح کے سورج کی مانند نگاہوں کو روشن کرتا تھا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• हेम-जाल-विततम्: spread with a lattice of gold
• हेम-जाल-विततम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: हेम (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक) + वितत (कृदन्त from वि-√तन्)
• Form: तत्पुरुष: हेमजालैः विततम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'निवेशनम्' इति विशेषण

• भानु-भास्वर-दर्शनम्: having a sun-bright appearance
• भानु-भास्वर-दर्शनम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: भानु (प्रातिपदिक) + भास्वर (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष/कर्मधारय-प्राय: भानुना भास्वरं दर्शनं यस्य तत्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'निवेशनम्' इति विशेषण

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• विपुलम्: vast
• विपुलम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'निवेशनम्' इति विशेषण

• रम्यम्: delightful
• रम्यम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'निवेशनम्' इति विशेषण

• राक्षस-इन्द्र-निवेशनम्: the abode of the lord of rakshasas
• राक्षस-इन्द्र-निवेशनम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) + निवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: राक्षसेन्द्रस्य निवेशनम्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

"O broad shouldered brother! Do this task which is difficult for others. O Scourge of enemies! I have not asked you before for such a task."

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa
• Rāvaṇa (rākṣasendra implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse is primarily descriptive, but it frames the moral contrast of the epic: outward splendor and power can mask inner adharma; Dharma judges by conduct, not grandeur.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa arrives and looks upon the magnificent royal residence of Rāvaṇa in Laṅkā.

Which character virtue is emphasized?

Not a direct virtue statement; the emphasis is on setting—royal majesty—preparing for choices that will test loyalty and righteousness.