Valmiki Ramayana 6.126.18 — Yuddha Kanda, Sarga 126, Shloka 18

पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम्

Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks

Devanagari script

हिरण्यनाभंशैलेन्द्रंकाञ्चनंपश्यमैथिलि ।।।।विश्रमार्थंहनुमतोभित्त्वासागरमुत्थितम् ।

Transliteration

hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili | viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaram utthitam ||

Translation

اے میتھلی! اس سنہری شیلَیندر، ہِرَنیَنابھ کو دیکھو—جو سمندر کو چیر کر ابھرا—تاکہ ہنومان کو پار اترتے ہوئے آرام میسر آئے۔

Word by Word

• हिरण्यनाभम्: golden-crested/with golden navel
• हिरण्यनाभम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हिरण्य-नाभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—हिरण्यवत् नाभिः यस्य (कर्मधारयः)

• शैलेन्द्रम्: lord of mountains (a mountain)
• शैलेन्द्रम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: शैल-इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—शैलानाम् इन्द्रः (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• काञ्चनम्: golden
• काञ्चनम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• पश्य: see
• पश्य: Kriya (क्रिया/Action)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लोट्, परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• मैथिलि: O Maithilī
• मैथिलि: Sambodhana (सम्बोधन/Vocative)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• विश्रमार्थम्: for resting
• विश्रमार्थम्: Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
• Type: Noun
• Root: विश्रम-अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—विश्रमस्य अर्थः (षष्ठी-तत्पुरुषः); प्रयोजनार्थे ‘for rest’

• हनुमतः: of Hanumān
• हनुमतः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• भित्त्वा: having split/cleft
• भित्त्वा: Purvakala (पूर्वकाल/Preceding action)
• Type: Verb
• Root: भिद् (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त्वा (absolutive); अव्ययभावः

• सागरम्: the ocean
• सागरम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उत्थितम्: risen up
• उत्थितम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Verb
• Root: उत्-स्था (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘risen up’ (qualifying शैलेन्द्रम्)

Context

"Mythili! See the mountain which has golden caves and has risen cleaving the ocean in order to give place for Hanuman to rest while crossing the ocean."

Characters & Entities

• Sītā (Maithilī)
• Rāma
• Hanumān
• Ocean (Sāgara)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is supported by timely help and service: even nature (or providence) is portrayed as aiding a righteous messenger, enabling the completion of duty.

What is the narrative situation?

Rāma points out a mountain associated with Hanumān’s ocean-crossing, recalling the supportive events that enabled Sītā’s rescue.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s dedication—tireless service to dharma, aided by supportive forces when the mission is righteous.