Shloka 6

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा।दिवाकराभं रथमास्थितस्ततस्स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः।।5.47.6।।

Transliteration

virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |

divākarābhaṃ ratham āsthitas tatas sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ ||5.47.6||

Translation

تب وہ—جس کی شجاعت دیوتاؤں کے برابر تھی—اس سورج مانند روشن رتھ پر سوار ہوا، جو سنہری ہاروں سے جگمگا رہا تھا اور چاند و سورج کی مشترک تابانی رکھتا تھا؛ سامان سے بھرپور اس رتھ پر چڑھ کر وہ روانہ ہوا۔

Word by Word

• विराजमानम्: shining, resplendent
• विराजमानम्: कर्म (विशेषणम्) — रथम् विशेषयति
• Type: Adjective
• Root: वि + राज् (धातु) → विराजमान (वर्तमानकृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकृदन्तः (शतृ-प्रत्ययान्तः); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (acc. sg. n.)

• प्रतिपूर्णवस्तुना: with fully-equipped gear/arms (with all equipment)
• प्रतिपूर्णवस्तुना: करण (instrument/means) — येन रथः प्रतिपूर्णः
• Type: Noun
• Root: प्रतिपूर्ण + वस्तु (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (instr. sg. n.); समासः—प्रतिपूर्णं वस्तु यस्य/येन तत् (उपकरणार्थे)

• सहेमदाम्ना: with a golden garland/necklace
• सहेमदाम्ना: सहकारक/सहयोग (accompaniment) — सुवर्णमालया सहितः
• Type: Noun
• Root: स + हेमदामन् (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (instr. sg. n.); समासः—हेमस्य दाम (माला) = हेमदामन्; सह-पूर्वकं ‘सहित’ अर्थे

• शशिसूर्यवर्चसा: with the radiance of the moon and the sun
• शशिसूर्यवर्चसा: करण/हेतु (instrumental of quality) — तेजसा/प्रभया
• Type: Adjective
• Root: शशि + सूर्य + वर्चस् (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (instr. sg. n.); समासः—शशिश्च सूर्यश्च (द्वन्द्व) + वर्चस् (तेजस्) → शशिसूर्यवर्चस्

• दिवाकराभम्: sun-like, shining like the sun
• दिवाकराभम्: कर्म (विशेषणम्) — रथम् विशेषयति
• Type: Adjective
• Root: दिवाकर + आभ (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (acc. sg. n.); समासः—दिवाकरस्य आभा यस्य तत्

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म (object) — आस्थितः (ascended) इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (acc. sg. m.)

• आस्थितः: having mounted/ascended
• आस्थितः: कर्ता (agent) — सः
• Type: Verb
• Root: आ + स्था (धातु) → आस्थित (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः भूतकृदन्तः (past participle) परस्मैपदी; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nom. sg. m.); क्रियाविशेषणरूपेण ‘आरोह्य/आस्थितवान्’ अर्थे

• ततः: then, thereafter
• ततः: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषणम् (adverb of sequence: ‘then/thereupon’)

• सः: he
• सः: कर्ता (agent) — निर्जगाम
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nom. sg. m.); सर्वनाम

• निर्जगाम: went out, emerged
• निर्जगाम: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: निर् + गम् (धातु) → निर्जगाम
• Form: लिट्-लकारः (परोक्षभूत/परफेक्ट); प्रथमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अमरतुल्यविक्रमः: whose valor is equal to the gods
• अमरतुल्यविक्रमः: कर्ता (agent) — सः (विशेषण/उपाधि)
• Type: Noun
• Root: अमर + तुल्य + विक्रम (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nom. sg. m.); समासः—अमरैः तुल्यः विक्रमः यस्य सः (बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृङ्खला)

Context

Prince Aksha, whose courage was equal to that of gods, shone like the Sun. He ascended the splendid chariot decked with golden garlands shining like Sun and Moon, equipped with all weapons, bows and shields etc, he went out.

Characters & Entities

• Akṣa (implied—mounted the chariot)
• Amaras (gods)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse sets up a Dharma contrast: outward glory and ‘godlike’ valor can still serve an unrighteous regime; the Ramayana repeatedly distinguishes brilliance from righteousness.

What is the narrative situation?

Akṣa prepares for battle by mounting his magnificent chariot and advancing to confront Hanumān.

Which character virtue is emphasized?

Courage and martial confidence—Akṣa is depicted as formidable, heightening the significance of Hanumān’s later victory.