Shloka 7

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः।बलैस्समेतैस्सहि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्।।5.47.7।।

Transliteration

sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |

balaiḥ sametaiḥ saha toraṇasthitaṃ samartham āsīnam upāgamat kapim ||5.47.7||

Translation

گھوڑوں، ہاتھیوں اور عظیم رتھوں کی گرج دار آوازوں سے آسمان اور زمین—پہاڑوں سمیت—کو بھر دیتا ہوا، وہ اپنی فوج کے ساتھ آگے بڑھا اور دروازے کے کمان پر کھڑے اس قادر بندر کے پاس جا پہنچا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular)

• पूरयन्: filling
• पूरयन्: क्रियाविशेषणम् (Adverbial participle modifying main verb)
• Type: Verb
• Root: पूरय् (धातु; √पॄ/पूर् + णिच्)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः (शतृ-प्रत्ययः), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (present active participle, masc., nom., sg.)

• खम्: the sky
• खम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (neut., accusative, singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• महीम्: the earth
• महीम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (fem., accusative, singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• साचलाम्: together with mountains
• साचलाम्: विशेषणम् (Qualifier of ‘महीम्’)
• Type: Adjective
• Root: स + अचल (उपसर्ग/सह-प्रातिपदिक + प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘स-अचल’ = अचलैः सह (fem., acc., sg.; ‘with mountains’)

• तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः: with the sounds of horses, elephants, and great chariots
• तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: तुरङ्ग + मातङ्ग + महा-रथ + स्वन (प्रातिपदिक-समूहः)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (masc., instrumental, plural); समाहार-द्वन्द्वः/समुच्चयः—तुरङ्ग-स्वन + मातङ्ग-स्वन + महा-रथ-स्वन (sounds of horses, elephants, and great chariots)

• बलैः: with forces/armies
• बलैः: सहकारक-आधारः (Associate/Accompaniment base with ‘सहि’)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (neut., instrumental, plural)

• समेतैः: assembled/together
• समेतैः: विशेषणम् (Qualifier of ‘बलैः’)
• Type: Adjective
• Root: सम् + इ (धातु; √इ) → समेत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (past participle used adjectivally; neut., instr., pl.)

• सहि: together with
• सहि: सह (Accompaniment marker)
• Type: Indeclinable
• Root: सहि (अव्यय; सह-रूपम्)
• Form: सह-अर्थक-अव्ययम् (indeclinable of accompaniment: ‘together with’)

• तोरणस्थितम्: standing at the gate
• तोरणस्थितम्: विशेषणम् (Qualifier of ‘कपिम्’)
• Type: Adjective
• Root: तोरण + स्थित (प्रातिपदिक + कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., acc., sg.); तोरणे स्थितः (standing at the gateway/arch)

• समर्थम्: capable/mighty
• समर्थम्: विशेषणम् (Qualifier of ‘कपिम्’)
• Type: Adjective
• Root: समर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular)

• आसीनम्: seated
• आसीनम्: विशेषणम् (Qualifier of ‘कपिम्’)
• Type: Adjective
• Root: आस् (धातु; √आस्) → आसीन (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., acc., sg.)

• उपागमत्: approached/reached
• उपागमत्: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: उप + आ + गम् (धातु; √गम्)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतन-भूतकालः), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् (imperfect/past, 3rd person, singular, parasmaipada)

• कपिम्: the monkey (Hanuman)
• कपिम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular)

Context

Seated on the chariot he (Aksha) sallied forth along with the army filling the entire earth and mountains with the sounds of horses, elephants and rumblings of big chariots and reached the portal where the great vanara stood.

Characters & Entities

• Akṣa (implied)
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is shown through steadfast guardianship: Hanumān holds his ground at the gateway, embodying disciplined resistance against overwhelming force.

What is the narrative situation?

Akṣa, accompanied by a loud and large military contingent, approaches the gateway where Hanumān has taken position.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s fearlessness and competence (samarthatā) in the face of superior numbers.