Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च

Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्।

तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे।।2.72.46।।

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham | tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame || 2.72.46 ||

پھر اس کی چنچل ماں، اسی عورتانہ مزاج کے زیرِ اثر، اپنے کیے ہوئے کاموں کو جیسے کے تیسا بیان کرنے لگی۔

अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/प्रसङ्ग)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/thereafter)
अस्यof him / his
अस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम
चपलाcapricious
चपला:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootचपल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifies मাতা)
माताmother
माता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (refers to what follows/that matter)
स्व-कर्मher own deed
स्व-कर्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः (तत्पुरुष: स्वस्य कर्म)
यथा-तथम्as it was / accordingly
यथा-तथम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + तथा (अव्यय)
Formअव्ययीभाव-समास; क्रियाविशेषणम् (in whatever way, just so)
तेनby that / by the same
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
एवindeed
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis: indeed/just)
स्त्री-स्वभावेनby feminine nature
स्त्री-स्वभावेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः (तत्पुरुष: स्त्रियाः स्वभावः)
व्याहर्तुम्to speak
व्याहर्तुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Rootवि + आ + हृ (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्यय; प्रयोजन (in order to speak/utter)
उपचक्रमेbegan / commenced
उपचक्रमे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउप + क्रम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

On hearing the words of great Bharata, that foolish woman Kaikeyi thinking herself to be wise, cheerfully said:

K
Kaikeyī
B
Bharata

FAQs

Moral responsibility begins with truthfully stating one’s actions; the verse introduces the disclosure that will be judged against dharma.

After Bharata’s questioning, Kaikeyī starts explaining what she did regarding the succession and exile.

Not virtue but characterization: Kaikeyī is described as unstable, setting a moral contrast with Bharata’s dharmic clarity.