Shloka 5

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

Devanagari script

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः।।।।

Transliteration

saumitre yo ’bhiṣekārthe mama sambhāra-sambhramaḥ | abhiṣeka-nivṛttyarthe so ’stu sambhāra-sambhramaḥ ||

Translation

اے سومِتر! میرے ابھیشیک کے لیے جو جوش و کوشش کے ساتھ سامان تیار کیا گیا تھا، وہی جوش و کوشش اب ان تیاریوں کو ختم کرنے کے لیے ہو۔

Word by Word

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी (Genitive), एकवचन

• शङ्का-मयम्: full of apprehension
• शङ्का-मयम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शङ्का (प्रातिपदिक) + मयट् (तद्धित)
• Form: तत्पुरुषवत् (शङ्कया मयम् = 'full of doubt'); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'duḥkham')

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'उपेक्षितुम्' इत्यस्य कर्म

• मुहूर्तम्: for a moment
• मुहूर्तम्: Kaaladhikarana (कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कालपरिमाण (extent of time)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-समुच्चय/अल्पार्थ (particle: 'even/also')

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• उत्सहे: I am able/willing
• उत्सहे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उत्सह् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; नकारेण निषेध

• मनसि: in the mind
• मनसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (Locative), एकवचन

• प्रतिसंजातम्: arisen
• प्रतिसंजातम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्रति + सम् + जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'duḥkham')

• सौमित्रे: O Lakshmana
• सौमित्रे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; प्रथमा, एकवचन

• उपेक्षितुम्: to neglect
• उपेक्षितुम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: उप + ईक्ष् (धातु) + तुमुन् (कृदन्त)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive; 'to neglect/overlook' (क्रियार्थ)

Context

Restrain your anger and sorrow. Dismiss this humiliation (from the mind). Achieve great happiness through fortitude. Remove whatever preparations have been made for the purpose of (my) consecration today, and act quickly so that there is no obstacle.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sumitrā
• abhiṣeka (coronation rites)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is consistency in right action: the same diligence used for gaining power must be used to relinquish it when duty requires.

What is the narrative situation?

Rāma instructs Lakṣmaṇa to redirect the palace’s coronation energy toward orderly cancellation.

Which character virtue is emphasized?

Samatā (even-mindedness) and disciplined resolve—Rāma treats ascent and withdrawal with equal seriousness.