Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।

kaikeyyāḥ pratipattir hi kathaṃ syān mama pīḍane | yadi bhāvo na daivo ’yaṃ kṛtānta-vihito bhavet ||

کیونکہ کیکئی کو مجھے دکھ دینے کا ایسا عزم کیسے ہو سکتا تھا، اگر یہ کیفیتِ دل اور یہ مصیبت تقدیر کے لکھے، کِرتانت کے مقرر کیے ہوئے نہ ہوتے؟

कैकेय्याःof Kaikeyi
कैकेय्याः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
प्रतिपत्तिःresolve/determination
प्रतिपत्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रतिपत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)
कथम्how
कथम्:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नार्थ (how)
स्यात्could be
स्यात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन
पीडनेin afflicting (me)
पीडने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपीडन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; ‘in (the act of) afflicting’
यदिif
यदि:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formअव्यय; शर्त/सम्भावना (if)
भावःintention/idea
भावः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (not)
दैवःfate/act of destiny
दैवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदैव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कृतान्तविहितःordained by destiny
कृतान्तविहितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृतान्त-विहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कृतान्तेन विहितः) + क्त (vihita)
भवेत्would be
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

If this thought and my misfortune were not caused in Kaikeyi by destiny, how could she muster such determination to inflict pain on me?

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
K
Kaikeyī

FAQs

Rāma practices charitable interpretation and restraint: rather than demonizing Kaikeyī, he situates the cruelty within the larger framework of destiny, reducing hatred and preventing adharma.

Rāma explains Lakṣmaṇa’s shock by suggesting Kaikeyī’s harsh resolve is not her natural disposition but a fate-driven reversal.

Kṣamā (forgiveness/forbearance) and freedom from vindictiveness.