Home›Narada Purana›Uttara Bhaga›Adhyaya 7›Shloka 39
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 39

Brahmā’s Discourse to Mohinī

Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada

Devanagari script

धिक्तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समीकरोति । भ्रूक्षेपविस्मितकटाक्षनिरीक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसितानि कुतः शशांके ॥ ३९ ॥

Transliteration

dhiktasya mūḍhamanasaḥ kukaveḥ kavitvaṃ yaḥ strīmukhaṃ ca śaśinaṃ ca samīkaroti | bhrūkṣepavismitakaṭākṣanirīkṣanirīkṣitāni kopaprasādahasitāni kutaḥ śaśāṃke || 39 ||

Translation

افسوس ہے اُس کند ذہن بد شاعر کی شاعری پر جو عورت کے چہرے کو چاند کے برابر ٹھہراتا ہے۔ اے ششاںک (چاند)! تجھ میں کہاں ہیں وہ بھنوؤں کے اشارے، وہ حیرت بھرے ترچھے کٹاکش، بار بار دیکھے جانے والے نگاہی انداز، اور غصہ، عنایت، ہنسی کے وہ رنگ؟

Word by Word
धिक्shame on!
धिक्:
Bhāva (भाव)
TypeIndeclinable
Rootधिक् (अव्यय)
Formअव्यय, निन्दार्थक-निपात (interjection of censure)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसक, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)
मूढ-मनसःof the deluded-minded
मूढ-मनसः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमूढ (√मुह् क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति; ‘of one whose mind is deluded’
कुकवेःof the bad poet
कुकवेः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकुकवि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)
कवित्वम्poetic skill/poetry
कवित्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकवित्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति (relative pronoun)
स्त्री-मुखम्a woman’s face
स्त्री-मुखम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय
शशिनम्the moon
शशिनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय
समीकरोतिcompares/makes equal
समीकरोति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-ई-√कृ (धातु)
Formलट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘makes equal/compares’
भ्रू-क्षेप-विस्मित-कटाक्ष-निरीक्षण-निरीक्षितानिthe observed (gestures): eyebrow-movements, amazed side-glances, looks
भ्रू-क्षेप-विस्मित-कटाक्ष-निरीक्षण-निरीक्षितानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभ्रू (प्रातिपदिक) + क्षेप (√क्षिप्, घञ्; प्रातिपदिक) + विस्मित (√स्मि/विस्मि, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक) + कटाक्ष (प्रातिपदिक) + निरीक्षण (नि+√ईक्ष्, ल्युट्; प्रातिपदिक) + निरीक्षित (नि+√ईक्ष्, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formसमाहार-द्वन्द्व/समुच्चयार्थ-समास (list-like compound of gestures); नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा/द्वितीया; ‘(those) observed: eyebrow-throws, amazed side-glances, looks…’
कोप-प्रसाद-हसितानिanger, grace, and smiles
कोप-प्रसाद-हसितानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकोप (प्रातिपदिक) + प्रसाद (प्रातिपदिक) + हसित (√हस्, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formसमाहार-द्वन्द्व (anger, favor, smiles); नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा/द्वितीया
कुतःhow/whence
कुतः:
Prashna (प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootकुतः (अव्यय)
Formअव्यय, प्रश्नार्थक (interrogative adverb) ‘whence/how (possible)?’
शशाङ्केO moon
शशाङ्के:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootशशाङ्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative singular)
Speaker

Narada (contextual attribution within Narada Purana dialogue tradition)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Rasa: {"primary_rasa":"hasya","secondary_rasa":"raudra","emotional_journey":"Begins with scornful condemnation of clichéd poetry, then pivots into witty praise-by-contrast: the Moon lacks the living expressions found in a woman’s face."}

Characters & Entities
S
Shashanka (Moon)

FAQs

It teaches viveka (discernment) in speech and praise: superficial comparisons are criticized, and one is urged to recognize true qualities rather than repeating conventional flattery.

Indirectly, it refines devotional expression by warning against careless, clichéd praise; bhakti is strengthened when words are truthful, attentive, and aligned with real attributes rather than empty metaphor.

A practical takeaway relates to Vyākaraṇa and Nirukta-informed precision in meaning: the verse models careful semantic discrimination and rhetorical correctness (upamā-doṣa avoidance) in Sanskrit expression.

←Previous Verse
Next Verse→