Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

Brahmā’s Discourse to Mohinī

Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada

सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेंद्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव । भ्रूचापाक्षेपयुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतंति ॥ ३८ ॥

sanmārge tāvadāste prabhavati puruṣastāvadeveṃdriyāṇāṃ lajjāṃ tāvadvidhatte vinayamapi samālaṃbate tāvadeva | bhrūcāpākṣepayuktāḥ śravaṇapathagatā nīlapakṣmāṇa ete yāvallīlāvatīnāṃ na hṛdi dhṛtimuṣo dṛṣṭibāṇāḥ pataṃti || 38 ||

آدمی اتنی ہی دیر سَنمارگ پر قائم رہتا ہے، اتنی ہی دیر اس کی اِندریاں قابو میں رہتی ہیں، اتنی ہی دیر حیا اور انکسار ٹھہرتے ہیں—جب تک شوخ عورتوں کے بھنویں کے کمان سے چھوٹے، نیلی پلکوں والے، کان کے راستے سے آ کر دل میں لگنے والے نگاہ کے تیر اس کی ثابت قدمی نہ چرا لیں۔

सत्-मार्गेon the right path
सत्-मार्गे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसत् (प्रातिपदिक) + मार्ग (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘good’+‘path’), पुंलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी-विभक्ति (Locative singular)
तावत्so long
तावत्:
Kāla/Avadhi (काल/अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय, परिमाण/अवधि-सूचक (correlative adverb) ‘so long/that long’
आस्तेremains/sits
आस्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
प्रभवतिis powerful/prevails
प्रभवति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रभू (धातु)
Formलट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
पुरुषःa man/person
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
तावत्so long
तावत्:
Avadhi (अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय, सहसंबन्ध (correlative)
एवindeed/only
एव:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण (emphatic particle)
इन्द्रियाणाम्of the senses
इन्द्रियाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive plural)
लज्जाम्modesty/shame
लज्जाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलज्जा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति (Accusative singular)
तावत्so long
तावत्:
Avadhi (अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय, सहसंबन्ध (correlative)
विधत्तेmaintains/produces
विधत्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘विधा’ उपसर्गार्थ ‘arranges/produces’
विनयम्humility/discipline
विनयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविनय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
अपिalso
अपि:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (particle) ‘also’
समालम्बतेholds on to/maintains
समालम्बते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-आ-लम्ब् (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
तावत्so long
तावत्:
Avadhi (अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय, सहसंबन्ध (correlative)
एवonly/indeed
एव:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण
भ्रू-चाप-आक्षेप-युक्ताःaccompanied by arched-eyebrow gestures
भ्रू-चाप-आक्षेप-युक्ताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभ्रू (प्रातिपदिक) + चाप (प्रातिपदिक) + आक्षेप (√क्षिप्, घञ्/ल्युट्; प्रातिपदिक) + युक्त (√युज्, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति; ‘endowed with the casting (movement) of eyebrow-bows’
श्रवण-पथ-गताःreaching the ear/coming within hearing
श्रवण-पथ-गताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रवण (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक) + गत (√गम्, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति; ‘having entered the path of hearing’
नील-पक्ष्माणःdark-lashed
नील-पक्ष्माणः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनील (प्रातिपदिक) + पक्ष्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति; ‘blue/dark-lashed’
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति
यावत्as long as
यावत्:
Avadhi (अवधि)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय)
Formअव्यय, सहसंबन्ध (correlative) ‘as long as/until’
लीलावतीनाम्of playful/beautiful women
लीलावतीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootलीलावती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive plural)
not
:
Nishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय, निषेध (negation particle)
हृदिin the heart
हृदि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी-विभक्ति (Locative singular)
धृतिमुषःstealing firmness
धृतिमुषः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootधृति (प्रातिपदिक) + मुष् (धातु)
Formतत्पुरुष-समास (धृतिं मुष्णन्ति इति), पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति; ‘stealers of resolve/steadfastness’
दृष्टि-बाणाःarrows of glance
दृष्टि-बाणाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदृष्टि (प्रातिपदिक) + बाण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति
पतन्तिfall/strike
पतन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु)
Formलट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

Narada (instructional narration within Uttara-Bhaga context)

Vrata: none

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: bhayanaka

FAQs

It teaches that dharma and inner steadiness depend on mastery of the senses; unchecked attraction can quickly destabilize even a disciplined person, so vigilance and restraint are essential supports for spiritual life.

Bhakti requires a stable heart (dhṛti) focused on the Lord; the verse warns that sensory fascination disperses attention and weakens resolve, so guarding the mind and senses protects devotional concentration and purity.

While not a direct Vedāṅga lesson, it reflects the practical dharmic discipline that underlies ritual efficacy—self-restraint and mental steadiness are implied prerequisites for correct conduct in vrata, pūjā, and tīrtha observances.