Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 21

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Devanagari script

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

Transliteration

agnīṣomau ca caṃdrārkau nayane tasya viśrute | nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ pādau bhujau diśaḥ || 21 ||

Translation

اس مشہور کائناتی پُرش میں اگنی اور سوم—یعنی چاند اور سورج—اُس کی دو آنکھیں ہیں۔ آکاش اُس کا بلند سر ہے، زمین اُس کے پاؤں ہیں، اور سمتیں اُس کے بازو ہیں॥۲۱॥

Word by Word

• अग्नीषोमौ: Agni and Soma
• अग्नीषोमौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि + सोम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (अग्निश्च सोमश्च)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• चन्द्रार्कौ: the Moon and the Sun
• चन्द्रार्कौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र + अर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (चन्द्रश्च अर्कश्च)

• नयने: (as) the two eyes
• नयने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन

• तस्य: of him/its
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• विश्रुते: in/for the renowned one
• विश्रुते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: विश्रुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; संबोधनार्थे/विशेषणरूपे—‘in/for the renowned (one)’

• नभः: sky
• नभः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• ऊर्ध्वशिरः: the upper head
• ऊर्ध्वशिरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऊर्ध्व + शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (ऊर्ध्वं शिरः = upper head)

• तस्य: of him/its
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• क्षितिः: earth
• क्षितिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पादौ: two feet
• पादौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन

• भुजौ: two arms
• भुजौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन

• दिशः: directions
• दिशः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Virat-Purusha
• Agni
• Soma
• Chandra
• Arka (Surya)
• Nabhas (Sky)
• Kshiti (Earth)
• Disha (Directions)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches Virat-upasana: seeing the entire cosmos as the body of the Supreme, so the mind becomes unified, reverent, and fit for moksha-oriented contemplation.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By mapping Sun, Moon, sky, earth, and directions onto the Lord’s form, devotion becomes constant—every perception turns into remembrance and worship of the all-pervading Divine.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It implicitly supports Jyotisha and ritual symbolism: Sun/Moon (time, calendar, rites) and directions (dik in yajna-layout) are treated as sacred limbs of the cosmic deity, guiding dharmic practice.