Shloka 118

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् ।

भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

Transliteration

sa-vahni-garbhair aśivaiḥ śivārutair nināditaṃ bhīṣaṇa-rāva-gahvaram /

bhayaṃ bhayasyāpy upasañjanair bhṛśaṃ śmaśānam ākranda-virāva-dāruṇam

Translation

وہ شمشان آگ کے بوجھ سے بھاری، نحوست بھرے گیدڑوں کی چیخوں سے گونج رہا تھا؛ وہ ہولناک دھاڑوں کی غار تھا—ایسا خوف جو خوف سے بھی خوف پیدا کرے—اور نوحوں و چیخ و پکار سے نہایت دہشت ناک تھا۔

Word by Word

• सवह्निगर्भैः: with fire-laden (ones); having fire within
• सवह्निगर्भैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय; सह-अर्थ) + वह्निगर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं; तृतीया (3rd/तृतीया); बहुवचन — Instrumental plural; तत्पुरुष (वह्निः गर्भे यस्य/येषाम्) used as qualifier of sounds/roars

• अशिवैः: inauspicious; dreadful
• अशिवैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: अशिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं; तृतीया (3rd/तृतीया); बहुवचन — Instrumental plural

• शिवारुतैः: with jackals’ howls
• शिवारुतैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + आरुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंस/पुं; तृतीया (3rd/तृतीया); बहुवचन — Instrumental plural; तत्पुरुष (शिवानाम् आरुतानि = cries of jackals)

• निनादितम्: made to resound; resounding
• निनादितम्: विधेय (Predicative qualifier)
• Type: Verb
• Root: नि + नद् (धातु)
• Form: क्त (past passive participle/कृदन्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन — PPP (resounding)

• भीषणरावगह्वरम्: a cavern/depth of dreadful roars
• भीषणरावगह्वरम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: भीषण (प्रातिपदिक) + राव (प्रातिपदिक) + गह्वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन — Nom/Acc singular; तत्पुरुष (भीषणः रावः यस्मिन्/यत्र, तद्गह्वरम्)

• भयम्: fear
• भयम्: कर्म (Karma/Object; predicative accusative sense)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन — Nom/Acc singular

• भयस्य: of fear
• भयस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी); एकवचन — Genitive singular

• अपि: even
• अपि: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: even/also)

• उपसञ्जनैः: by causes/occasions (that bring it on)
• उपसञ्जनैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: उप + सञ्जन (प्रातिपदिक; कृदन्त-भाव)
• Form: नपुंस/पुं; तृतीया (3rd/तृतीया); बहुवचन — Instrumental plural; ‘means/causes of approach/occurrence’

• भृशम्: excessively
• भृशम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• श्मशानम्: the cremation-ground
• श्मशानम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: श्मशान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा); एकवचन — Nominative singular

• आक्रन्दविरावदारुणम्: dreadful with wailing and loud cries
• आक्रन्दविरावदारुणम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: आक्रन्द (प्रातिपदिक) + विराव (प्रातिपदिक) + दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन — Nom/Acc singular; तत्पुरुष (आक्रन्द-विरावैः दारुणम् = dreadful with wails and cries)

Speakers

• Narratorial description

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Poetics of fear (bhayānaka-rasa)
• Śmaśāna symbolism
• Inauspicious omens (jackals)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Fear multiplies when the mind loses anchoring in dharma; the passage implicitly urges seeking steadiness—through right counsel, self-control, and (in broader Purāṇic arc) refuge in the divine.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

A narrative intensification rather than cosmological chronology; it is supportive ākhyāna material.

What is the esoteric significance?

‘Fear of fear’ points to recursive mental suffering (saṃsāric loop): anxiety feeds on itself until broken by insight or higher surrender.