Shloka 113

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

Transliteration

ardha-dagdhāḥ śavāḥ śyāmā vikasad-danta-paṅktayaḥ / hasantīva agni-madhya-sthāḥ kāyasya iyaṃ daśā tv iti

Translation

آدھے جلے، سیاہ پڑے، اور دانتوں کی قطاریں نمایاں کیے ہوئے لاشیں آگ کے بیچ یوں کھڑی تھیں گویا ہنس رہی ہوں—جیسے یہ دکھا رہی ہوں کہ جسم کی حالت حقیقت میں ایسی ہی ہوتی ہے۔

Word by Word

• अर्ध-दग्धाः: half-burnt
• अर्ध-दग्धाः: विशेषण (शवाः)
• Type: Adjective
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक) + दग्ध (कृदन्त, √दह्, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कृदन्त-विशेषण: क्त ‘दग्ध’; कर्मधारय: ‘अर्धं दग्धाः’ = half-burnt

• शवाः: corpses
• शवाः: कर्ता/वर्ण्य-विषय (प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: शव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• श्यामाः: dark, blackened
• श्यामाः: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: श्याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘शवाः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• विकसत्-दन्त-पङ्क्तयः: (having) rows of teeth gaping open
• विकसत्-दन्त-पङ्क्तयः: विशेष्य (शवाः) प्रति विशेषण-रूपेण
• Type: Noun
• Root: विकसत् (कृदन्त, √कस्/विकस्, शतृ) + दन्त (प्रातिपदिक) + पङ्क्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समास: विकसन्ती दन्तपङ्क्तिः यस्य/यासां (अत्र बहुवचन-प्रथमा)

• हसन्ति: they laugh
• हसन्ति: क्रिया (शवाः)
• Type: Verb
• Root: हस् (धातु, √हस्)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• इव: as if
• इव: उपमान-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-वाचक (particle of comparison: ‘as if’)

• अग्नि-मध्य-स्थाः: standing in the midst of fire
• अग्नि-मध्य-स्थाः: विशेषण (शवाः)
• Type: Adjective
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक) + स्थ (कृदन्त, √स्था, क्त/निष्ठा-प्रत्ययवत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समास: अग्नेः मध्ये स्थाः (locative-tatpuruṣa sense)

• कायस्य: of the body
• कायस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: कर्ता/विषय (प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दशा: condition, state
• दशा: विधेय/वर्ण्य-वस्तु
• Type: Noun
• Root: दशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: indeed / but
• तु: वाक्य-सम्बन्धक
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोध/अन्वय (particle: ‘but/indeed’)

• इति: thus
• इति: वाक्य-समाप्ति
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/वाक्य-समाप्ति सूचक

Speakers

• Narrator voice (with an implicit reflective aside: 'such is the body's state')

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bibhatsa", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Anityatā (impermanence)
• Vairāgya (dispassion)
• Memento mori in Purāṇic literature

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The ‘as if laughing’ corpses invert ordinary pride: the body mocks human vanity. The ethical pressure is toward humility, right conduct, and investment in that which is not burned—dharma, merit, and liberating knowledge.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna/Upākhyāna: a didactic reflection embedded in narrative description, not a pancalakṣaṇa core (creation/manvantara/genealogy) passage.

What is the esoteric significance?

The ‘laughter’ signifies the revelation of truth that shatters delusion: the ego’s seriousness is exposed as misplaced. Fire symbolizes transformative insight; in its midst, the reality of the kāya is unmistakable.