Shloka 29

Adhyaya 76 — The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

Sanskrit

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः ।

स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः ॥

Transliteration

bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ | sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ ||

Translation

اور اس بچہ چرانے والی نے اسی برہمن بودھ کے بیٹے کو کھا لیا۔ پھر میں—ہَیمِنی کا (سمجھا گیا) بیٹا—وہاں دِوِج سنسکاروں کے ذریعے سنسکرت/دیक्षित کیا گیا۔

Word by Word

• भक्षयामास: ate / devoured
• भक्षयामास: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भक्ष् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद (परिप्रयोगः)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• सुतम्: the son/child
• सुतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• बोधद्विजन्मनः: of Bodha, the twice-born
• बोधद्विजन्मनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: बोध + द्विजन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (बोधस्य द्विजन्मा), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (locative adverb: there)

• द्विजसंस्कारैः: by the rites of a twice-born (Vedic rites)
• द्विजसंस्कारैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: द्विज + संस्कार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (द्विजानां संस्काराः), पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन (Plural)

• संस्कृतः: consecrated / refined / duly initiated
• संस्कृतः: Karta (कर्ता/Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: सम् + कृ (धातु) + त (क्त/कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (Past participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सः/हैमिनीसुतः’ इत्यस्य विशेषणम्

• हैमिनीसुतः: Haiminī’s son
• हैमिनीसुतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हैमिनी + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (हैमिन्याः सुतः), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Ānanda to Guru

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Adharma and violence
• Samskara and social status
• Identity by ritual vs birth
• Tragic causality

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Ritual formation (saṃskāra) powerfully shapes social identity, yet the verse also warns that such identity can be built atop injustice; dharma requires confronting the truth behind one’s position.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical-narrative instruction; not one of the five cosmological characteristics, though it uses family-story elements typical of purāṇic vaṃśānucarita narration.

What is the esoteric significance?

‘Devouring the son’ can symbolize ignorance consuming rightful inheritance; the ‘dvija-saṃskāra’ then represents a second birth that may be externally correct yet internally conflicted without truth.