Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Adhyaya 72The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् ।

वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥

tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti ced bhavān | vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama ||

اگر تم مجھ سے محبت کے باعث اُس کے لیے کوئی علاج کر سکو، تو گفتار کی اُس رکاوٹ کے ازالے کے لیے میں کیا نہیں کروں گا؟

तस्याःof her
तस्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
प्रतिक्रियाम्remedy, counter-action
प्रतिक्रियाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रतिक्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्
प्रीत्याwith affection
प्रीत्या:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootप्रीति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; हेतौ/भावे—‘with affection’
ममof me, my
मम:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
शक्नोतिis able
शक्नोति:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootशक् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्
चेत्if
चेत्:
सम्बन्ध (Condition marker)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)
भवान्you (honorific)
भवान्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; आदरार्थ-प्रयोगः
वाक्speech
वाक्:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (Nom/Acc sg); समासपूर्वपदम्
विघातobstruction, injury
विघात:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootविघात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्
प्रशान्तिpacification, cessation
प्रशान्ति:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootप्रशान्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्
अर्थम्for the sake of pacifying the obstruction to speech
अर्थम्:
प्रयोजन (Purpose/अर्थ)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; समासः—वाक्+विघात+प्रशान्ति+अर्थ (चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘for the sake of…’)
ततःtherefore, then
ततः:
सम्बन्ध (Discourse adverb)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; तस्मात्/ततः—‘therefore/then’ (adverb)
किम्what
किम्:
कर्म (Object, implied)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; प्रश्नार्थक-सर्वनाम
not
:
सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)
कृतम्done
कृतम्:
क्रिया (Predicate participle)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; ‘done’
ममby me / of me
मम:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्
Queen to king
Sarasvatī (implied by ‘speech’ theme)
Expiation and remedial ritesDuty to repair harmSpeech as sacred faculty

FAQs

Love is expressed as responsibility: true ‘prīti’ manifests as concrete action to relieve another’s suffering, especially when one is implicated in its cause.

Ritual/dharma motivation inside narrative (ācāra); not pancalakṣaṇa classification.

The text links ethical intention (prīti) with ritual efficacy; speech is treated as a divine endowment whose disturbance requires sacred re-alignment.