Shloka 15

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम् ॥

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca ity uktas tena vipreṇa bhūpālo vismitas tadā / sasmāra taṃ mahāvīryaṃ satyasandhaṃ niśācaram

Translation

مارکنڈےیہ نے کہا—اس برہمن کی ہدایت سن کر راجا حیران ہوا؛ پھر اس نے سچ پر قائم، عظیم قوت والے اس نِشَچَر کو اسی رات یاد کیا۔

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Markandeya
• मार्कण्डेयः: कर्ता (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• उक्तः: addressed, spoken to
• उक्तः: विशेषण (Predicate adjective of भूपालः)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) → उक्त (कृदन्त, क्त)
• Form: कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'having been told/addressed'

• तेन: by him
• तेन: कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• विप्रेण: by the brahmin
• विप्रेण: कर्ता (Agent in passive)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• भूपालः: the king
• भूपालः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भूपाल (प्रातिपदिक: भू + पाल)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष ('protector of earth')

• विस्मितः: astonished
• विस्मितः: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: विस्मित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: कृदन्त (past participial adjective), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तदा: then
• तदा: काल (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (then)

• सस्मार: remembered, called to mind
• सस्मार: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• महावीर्यम्: of great prowess
• महावीर्यम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महावीर्य (प्रातिपदिक: महा + वीर्य)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः कर्मधारय; विशेषण (of तम्)

• सत्यसन्धम्: true to his promise
• सत्यसन्धम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सत्यसन्ध (प्रातिपदिक: सत्य + सन्ध)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः कर्मधारय; 'true to his vow'

• निशाचरम्: the night-roamer (demon)
• निशाचरम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: निशाचर (प्रातिपदिक: निशा + चर)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुष ('night-wanderer')

Speakers

• Mārkaṇḍeya as narrator

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Memory as summons
• Supernatural aid in narrative
• Satya (truthfulness) even in non-human beings

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Truthfulness (satya) is portrayed as a potent virtue transcending species and social class; even a niśācara can be ‘satyasandha’ and thus reliable.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Upākhyāna; narrative tool introducing an agent to resolve plot, not a pancalakṣaṇa exposition.

What is the esoteric significance?

Remembrance functioning as invocation hints that focused mind (smṛti) can ‘call’ latent powers—psychologically, mobilizing inner resources; narratively, summoning an ally.