Shloka 47

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

साहं त्वद्दर्शनाद्विप्र कामवक्तव्यताङ्गता । प्रशाधि यन्मया कार्यं त्वदधीनास्मि साम्प्रतम् ॥

Transliteration

sāhaṃ tvaddarśanād vipra kāmavaktavyatāṅgatā / praśādhi yan mayā kāryaṃ tvadadhīnāsmi sāmpratam

Translation

اور اے برہمن! تمہیں دیکھ کر خواہش نے مجھے کلام پر آمادہ کیا۔ جو کچھ مجھے کرنا چاہیے حکم دو؛ اس وقت میں تمہارے تابع ہوں۔

Word by Word

• सा: I (that woman)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम-रूप

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्वत्-दर्शनात्: from seeing you
• त्वत्-दर्शनात्: Hetu (हेतु/कारण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्वत्-दर्शनम्) + अपादान/हेतु-अर्थ ‘because of seeing you’

• विप्र: O brahmin
• विप्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• काम-वक्तव्यता-अङ्गता: have become inclined to speak as desired
• काम-वक्तव्यता-अङ्गता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + वक्तव्यता (प्रातिपदिक) + अङ्गता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (कामेन वक्तव्यता; तस्याः अङ्गता = प्राप्ता/युक्ता)

• प्रशाधि: command/instruct
• प्रशाधि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-शास् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• यत्: whatever
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धवाचक ‘that which’

• मया: by me
• मया: Kartr-karana (कर्तृकरण/agent-instrument)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; ‘by me’

• कार्यम्: to be done
• कार्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘to be done/duty’

• त्वत्-अधीन-अस्मि: I am dependent on you
• त्वत्-अधीन-अस्मि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अधीन (प्रातिपदिक) + अस् (धातु)
• Form: अधीन (विशेषण) + अस्मि (लट्, उत्तमपुरुष, एकवचन); समास: षष्ठी-तत्पुरुष (त्वत्-अधीनः/अधीनाऽस्मि)

• साम्प्रतम्: now
• साम्प्रतम्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साम्प्रतम् (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb: now/at present)

Speakers

• Varūthinī to the dvijasuta (brahmin youth)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Kāma (desire) confession
• Speech compelled by emotion
• Surrender/agency transfer
• Interpersonal power dynamics

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse dramatizes how desire can override autonomy and discernment, leading to self-surrender. Purāṇic ethics typically valorize self-mastery (dama) over emotion-driven submission.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna/Upākhyāna; it advances plot and moral psychology rather than cosmological or dynastic material.

What is the esoteric significance?

‘Compelled speech’ suggests vāg-śakti being seized by kāma; esoterically, when prāṇa and attention are captured, speech becomes an instrument of bondage—contrasted with disciplined mantra-vāk that leads to liberation.