Shloka 30

Adhyaya 54 — Cosmography of Jambudvipa: Continents, Oceans, Varshas, and Mount Meru

Sanskrit

सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी ।

विशति द्विजशार्दूल पीयमाना जनैश्च तैः ॥

Transliteration

sā parikramya vai meruṁ jambū-mūlaṁ punar nadī | viśati dvijaśārdūla pīyamānā janaiś ca taiḥ ||

Translation

وہ ندی کوہِ مِیرو کا طواف کر کے پھر جمبو (درخت) کی جڑ کے پاس لوٹ آتی ہے اور اسی میں داخل ہو جاتی ہے؛ اے دُویجوں کے شیر، وہاں کے جاندار اسے پیتے ہیں۔

Word by Word

• सा: she (that river)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• परिक्रम्य: having circumambulated
• परिक्रम्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: परि-क्रम् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive) = ‘having gone around’

• वै: indeed
• वै: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (particle), emphasis

• मेरुम्: Meru
• मेरुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• जम्बू-मूलम्: the root of the Jambu (tree)
• जम्बू-मूलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जम्बू (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (जम्ब्वाः मूलम्)

• पुनः: again/then
• पुनः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• नदी: the river
• नदी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• विशति: enters
• विशति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• द्विज-शार्दूल: O tiger among the twice-born
• द्विज-शार्दूल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; कर्मधारयः (द्विजः शार्दूल इव)

• पीयमाना: being drunk
• पीयमाना: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पा (धातु) + यक् (कर्मणि) + शानच् (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकाले कर्मणि-प्रयोगे शानच्-प्रत्ययान्त (present passive participle)

• जनैः: by people
• जनैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• तैः: by those (people)
• तैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; सर्वनाम

Speakers

• Cosmography narration within Mārkaṇḍeya Purāṇa (speaker not explicit in excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Sacred Rivers
• Cyclic Motifs

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The river’s circling and return evokes cyclic renewal: resources arise, circulate, sustain beings, and return to their source—an implicit ethic of reciprocity rather than extraction.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Sthāna: river-courses and features of the cosmic landscape.

What is the esoteric significance?

The ‘circling Meru’ can symbolize prāṇa moving around the inner axis (suṣumṇā/center), then returning to the source—an image of reintegration.