Markandeya Purana — Adhyaya 51, Shloka 15

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैश्च रक्षाṃ कुर्वोत तत्त्ववित् ।

अन्यश्चानिलवन्नृणामङ्गेषु स्फुरणोदितम् ॥

Transliteration

rakṣoghnamantra-japyaiś ca rakṣāṃ kurvota tattvavit | anyaś cānila-van nṛṇām aṅgeṣu sphuraṇoditam ||

Translation

ضرر رساں بھوتوں کو نیست کرنے والے منتروں کے جپ سے تَتّوَ کا جاننے والا حفاظت کا عمل کرے۔ ایک اور علامت ہوا کی مانند ظاہر ہوتی ہے—انسان کے اعضا میں پھڑکنیں پیدا ہوتی ہیں۔

Word by Word

• रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैः: by recitations of demon-slaying mantras
• रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक) + घ्न (प्रातिपदिक) + मन्त्र (प्रातिपदिक) + जप्य (प्रातिपदिक; √जप् + यत्/ण्यत् ‘to be muttered’)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः—‘रक्षोघ्नानां मन्त्राणां जप्यैः’ (by the mutterings/recitations of demon-slaying mantras)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक निपात

• रक्षाम्: protection
• रक्षाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रक्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• कुर्वोत: let (him) do; should perform
• कुर्वोत: Vidhi (आज्ञा/विधि)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; वैदिक/पुराणप्रयोगे ‘कुर्वोत’ = ‘करोतु’

• तत्त्ववित्: the knower of truth
• तत्त्ववित्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक; ‘knower’)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘तत्त्वं वेत्ति इति’ (knower of truth)

• अन्यः: another (one)
• अन्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक निपात

• अनिलवत्: like the wind
• अनिलवत्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: अनिल (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; उपमानवाचक—‘like the wind’ (क्रियाविशेषण/उपमा)

• नृणाम्: of men/people
• नृणाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• अङ्गेषु: in the limbs
• अङ्गेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन

• स्फुरणोदितम्: arisen from twitching (omen)
• स्फुरणोदितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्फुरण (प्रातिपदिक) + उदित (प्रातिपदिक; √उद्/√उद् ‘arisen’, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—‘स्फुरणेन उदितम्’ (arisen due to twitching/pulsation)

Speakers

• Not explicit; instructional voice describing nimittas and remedies.

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Mantra
• Protective rites
• Bodily omens
• Nimitta interpretation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

When subtle disturbances appear (internal agitation signaled as twitching), dharma recommends restraint and protective spiritual practice rather than impulsive action—mantra-japa is presented as a stabilizing remedy.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ancillary dharma/ritual instruction; outside the five-fold purāṇic definition.

What is the esoteric significance?

Twitching ‘like wind’ points to prāṇic disturbance. Rakṣā-mantras are a method to re-harmonize prāṇa and mind, framing ‘evil’ as both external negativity and internal turbulence.