Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Adhyaya 45Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।

तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca / taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa

پانچ گیان اِندریاں اور پانچ کرم اِندریاں ہیں۔ اندریاں ‘تَیجَس’ کہی گئی ہیں، اور ان کی ادھِشٹھاتری دیوتائیں ویکارک (سَتّوِک) دھارا سے پیدا ہوتی ہیں—یوں کل دس۔

buddhi-indriyāṇicognitive senses (sense-organs of knowledge)
buddhi-indriyāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + indriya (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) (buddheḥ indriyāṇi); Napuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject ‘organs of knowledge’
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañca (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā (संख्या) indeclinable numeral used adjectivally; qualifies indriyāṇi
evaindeed/just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormAvadhāraṇa-nipāta (अवधारण-निपात) particle
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañca (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā indeclinable numeral used adjectivally; qualifies karmendriyāṇi
karma-indriyāṇiorgans of action
karma-indriyāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkarma (प्रातिपदिक) + indriya (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) (karmaṇaḥ indriyāṇi); Napuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; coordinated subject ‘organs of action’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormSamuccaya-nipāta conjunction
taijasānitaijasa (luminous)
taijasāni:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottaijasa (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; adjective qualifying indriyāṇi; ‘belonging to tejas/taijasa’
indriyāṇisense-organs
indriyāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootindriya (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject of āhuḥ
āhuḥthey call
āhuḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√ah (धातु)
FormLiṭ-lakāra (लिट्, perfect), Prathama-puruṣa Bahuvacana; parasmaipada; ‘they say/call’
devāḥthe sages/learned (lit. gods)
devāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject (speakers)
vaikārikāḥvaikārika
vaikārikāḥ:
Pradhāna-nirdeśa (विशेषण/Predicate)
TypeAdjective
Rootvaikārika (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā Bahuvacana; predicate adjective referring to devāḥ (or to the set); ‘vaikārika’
daśaten
daśa:
Saṅkhyā (संख्या/quantifier)
TypeAdjective
Rootdaśa (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā indeclinable numeral used predicatively; ‘ten’
Not explicitly indicated in the provided excerpt (cosmology narration within the Purāṇic discourse)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Presiding deities of the indriyas (collective reference)
CosmologySāṅkhyaIndriyasRājasa/taijasa functionSarga

FAQs

The verse distinguishes between the functional faculty (indriya) and its presiding intelligence (devatā). Practically, it supports the Purāṇic/Vedic habit of reverencing faculties as sacredly governed, encouraging disciplined use of senses and actions.

Sarga: it enumerates the sense-and-action apparatus produced in creation.

‘Taijasa’ suggests energized operation—faculties are inherently dynamic. The devatā-indriya pairing encodes a two-layer model: gross function and subtle regulator, paralleling body–mind or instrument–indweller symbolism.