Shloka 10

Adhyaya 44 — Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Sanskrit

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर ।

सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

Transliteration

gārhasthya-moham āpanne sīdaty asmin nareśvara / sambandhiny asya dehasya bibhrati bhrātṛ-kalpanām

Translation

اے نرادھپ! یہ شخص گِرہستھ جیون کے فریب میں پڑ کر، اس بدن اور اس کے تعلقات کے بارے میں ‘بھائی چارہ’ اور رشتہ داری کا گمان کرتے کرتے ڈوب جاتا ہے۔

Word by Word

• गार्हस्थ्य-मोहम्: delusion of household-life
• गार्हस्थ्य-मोहम्: अधिकरण-हेतु/निमित्त (हेतुः)
• Type: Noun
• Root: गार्हस्थ्य (प्रातिपदिक) + मोह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (gārhasthyasya mohaḥ)

• आपन्ने: when (one) has fallen into
• आपन्ने: अधिकरण (सप्तमी)
• Type: Adjective
• Root: आपन्न (कृदन्त; √आपद् (धातु))
• Form: सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग; भूतकृदन्त (क्त) — ‘having fallen into/entered’

• सीदति: sinks; becomes despondent
• सीदति: क्रिया (आख्यात)
• Type: Verb
• Root: √सद् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• अस्मिन्: in this (state/condition)
• अस्मिन्: अधिकरण (Locative)
• Type: Noun
• Root: अयम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; सर्वनाम

• नर-ईश्वर: O lord of men (king)
• नर-ईश्वर: सम्बोधन (Vocative)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (narāṇām īśvaraḥ)

• सम्बन्धिनी: (she) who is related/connected
• सम्बन्धिनी: कर्ता (Subject)
• Type: Adjective
• Root: सम्बन्धिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; विशेषण (dehasya)

• अस्य: of this (man)
• अस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम

• देहस्य: of the body
• देहस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन

• बिभ्रति: bears; assumes
• बिभ्रति: क्रिया (आख्यात)
• Type: Verb
• Root: √भृ (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• भ्रातृ-कल्पनाम्: the notion/idea of (being) a brother
• भ्रातृ-कल्पनाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक) + कल्पना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (bhrātuḥ kalpanā)

Speakers

• Subāhu speaking to Kāśirāja

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Gārhasthya attachment
• Deha-abhimāna (body-identification)
• Renunciation psychology
• Critique of possessiveness

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse does not condemn gārhasthya as an āśrama per se; it targets ‘moha’—the error of taking bodily ties as ultimate, which produces spiritual decline.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ācāra/nīti material: guidance about attachment and identity; only indirectly connected to vaṃśānucarita if the surrounding narrative is genealogical.

What is the esoteric significance?

‘Bhrātṛ-kalpanā’ implies that relational identities are mental superimpositions (kalpanā) upon the body; liberation begins when these constructs are seen as contingent rather than absolute.