Shloka 10

Adhyaya 17 — The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Sanskrit

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत ।

इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

Transliteration

durvāsāstamasodrikto rudrāṃśaḥ samajāyata |

iti putratrayaṃ tasyā jajñe brahmeśavaiṣṇavam ||

Translation

رُدر کے اَংশ کے طور پر، تَمَس سے بھرپور دُروَاسا پیدا ہوئے۔ یوں انَسُویا کے لیے برہما، ایش (شیو) اور وِشنو کے اَংশ کی صورت میں تین بیٹے پیدا ہوئے۔

Word by Word

• दुर्वासाः: Durvāsā (sage)
• दुर्वासाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दुर्वासा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तमसः: of darkness (tamas)
• तमसः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• उद्रिक्तः: abounding (in)
• उद्रिक्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उद्-रिक्त (कृदन्त; उद्-√रिच् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय; ‘increased/abounding’

• रुद्रांशः: a portion of Rudra
• रुद्रांशः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुद्र + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष: रुद्रस्य अंशः

• समजायत: was born/arose
• समजायत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-√जन् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणसूचक

• पुत्रत्रयम्: a triad of sons (three sons)
• पुत्रत्रयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास: त्रयः पुत्राः (a set of three sons)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• जज्ञे: was born
• जज्ञे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद

• ब्रह्मेशवैष्णवम्: (of the nature of) Brahmā, Īśa, and Viṣṇu
• ब्रह्मेशवैष्णवम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म + ईश + वैष्णव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व (समाहार): ब्रह्म-ईश-वैष्णव (Brahmā, Īśa, Viṣṇu-related)

Speakers

• Narrative voice (Purāṇic narrator within the Markandeya Purana’s ongoing discourse; not Devi Māhātmya)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Durvāsā
• Rudra/Śiva
• Brahmā
• Viṣṇu
• Anasūyā

Key Themes

• Trimūrti theology
• Guṇa theory (tamas)
• Genealogy
• Divine portions (aṃśa)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Diversity of temperament (sattva/rajas/tamas) is integrated into sacred cosmology: even tamas has a cosmic role when aligned with divine function (Rudra’s corrective power).

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Vaṃśa/vaṃśānucarita: lineage of Atri–Anasūyā culminating in the celebrated triad (Soma, Dattātreya, Durvāsā) mapped to Trimūrti principles.

What is the esoteric significance?

The ‘three sons’ encode a psycho-cosmic triad: creative intelligence (Brahmā), sustaining clarity (Viṣṇu), and transformative/consuming force (Rudra), mirrored as guṇa-dominant manifestations.